Anonymus

De anima et de potentiis eius

Anonim, Despre suflet și despre facultățile sale, Polirom, Iași, 2023, pp. 60–154 — Edited by: Alexander Baumgarten & Mihai Maga
Publisher: Polirom, Iași Distributor: DHCluj.ro — Published: 2023-11-28

‹De anima et de potentiis eius›1

‹I. De anima2›

A30ra K308b L13ra M94va P23ra R412va S203r V94vb g27 “Anima est3 actus primus4 corporis phisici potentia5 vitam habentis6i”.

Cum dicitur ‘actus’, exprimitur genus anime. Ipsa enim est7 substantia; sed substantia est8 triplex9, scilicet10 ypostasis, usiosis11 et usiaii, scilicet12 materia 13, actus (id est14 forma substantialis), et hoc aliquid15 (id est compositum16 ex g28 utraque17); cum ergo18 dicitur ‘anima est actus’, separatur a materia et a composito1920.

Est autem actus duplex21 sicut forma duplex22, scilicet23 substantialis et accidentalis24. Substantialis25 ita26 diffinitur: “Substantiale est quod esse confert compositioni27 28 ex quadam compositione 29iii”; accidentalis30 31 ita32 diffiM94vb nitur33 34: “Forma est simplici35 36 et37 invariabili 38 essentia39 consistens compositioni40 contingens 4142iv”. Quia43 ergo44 forma45 substantialis confert esse compositioni46, id est composito47, forma vero accidentalis contingit4849 compositioni50, ideo 51 substantialis52 dicitur ‘actus primus’, accidentalis vero53 dicitur54 ‘actus secundus’. Et ita cum anima dicitur ‘actus primus55’, separatur a forma accidentali56 per hoc quod dicitur57 ‘primus’.

Et quia “omnis actus 58 alicuius est actusv”, ideo sequitur ‘corporis59’. Anima enim tribus modis potest6061 considerari62: ut63 natura, ut ratio 64, expl. K ut actus. Ut natura, inquantum est65 principium omnium motuum corporis animati inquantum 66 animatum. Ut ratio 67, inquantum propter illam68 est corpus: non enim est69 anima70 propter corpus71, sed corpus est72 propter animam73, ut ministerio74 corporis75 perficiatur76 in scientia et moribus. Ut actus, inquantum est perfectio corporis 77 V95ra animati inquantum est animatum.

Et78 quia corpus79 quoddam80 est81 artificiale, ut ydolum, ideo dicitur: anima est8283 actus corporis84 ‘phisici’, id est naturalis, ad differentiam artificialis.

Et quia 85 quoddam corpus8687 naturale caret88 vita89 habituali, sicut90 elementa et quedam elementata9192, et hoc est93 signum quod carent94 anima, quia “vita est effectus anime in corporevi”, ut hec 95 A30rb omnia excludantur96, additur97: “potentia vitam habentis”. Et intelligendum est98 de potentia 99 que100 antecedit actum vite, non de illa 101 que antecedit habitum vite, qualia102 sunt sanguis et103 sperma. Hec enim104 habent vitam potentia, ita105 quod106 nec actu nec habitu 107: unde108 eorum perfectio non est anima, sed 109 alia forma 110. Illa111 vero corpora quorum perfectio anima112 est113 habent vitam potentia habituali114, id est semper habent vitam habitu115, sive habeant actu116 sive non, ut117 quedam animalia, ut magne ranevii: vitam quidem habent118 aliquando119, sed non opera vite120, sicut nutrire, augmentare 121, generare122.

Et quia ille123 M95ra terminus124 “potentia vitam habentis” habet125 se ad plantas g29 et 126 animalia secundum prius127 et128 posterius et129 re130 et dictione131, ideo Aristoteles mutavit132 eum in hunc terminum133 “organici134viii”, quod135 sic se136 habet re 137, non dictione138, quia139 140, licet re141 sit analogum142 143, dictione144 tamen est univocum145. Hec est ergo146147 recta diffinitio anime148: “anima est 149 actus primus corporis phisici organici 150151”. Et hoc dictum152 est secundum expositionem Averrois153154ix.

Toletanus155 156 autem translator utrumque157 intelligit esse158 ponendum159 in160 diffinitione S203v anime161, hoc modo: “Anima 162 est actus primus163 164 corporis165 phisici organici166 potentia vitam habentisx”. Per hoc quod dicit167 “organici168”, excluduntur 169 corpora naturalia que non sunt organizata170, ut elementa et elementata171xi172. Et173 sic excluduntur per hanc174 differentiam175176 sanguis et sperma. Et quia corpora mortuorum animalium videntur esse177 organizata178179, ut excludantur180, additur: “potentia vitam habentis”, que181 intelligitur182 ut supra dictum est.

Sed plus placet nobis sensus Averrois183. V95rb Corpus enim mortuum non est organizatum184, quia partes eius non sunt organa: oculus enim185 mortui186 non est oculus187 188. Unde189 Aristoteles 190: “Oculus est191 materia visus, quo deficiente non est 192 oculus nisi equivoce193, sicut oculus lapideus aut194 pictus195 196xii”. expl. Rg30 Sequitur de potentia197 anime.

‹II. De potentia198 anime›199201

Potentia est “principium 202 transmutandi203 in aliudxiii”, sicut actiL13rb va potentia204205, vel recipiendi ab alio, sicut passiva 206. In naturalibus potentiis corporum exigitur aliud secundum substantiam 207; hic autem sufficit208 quod sit aliud secundum 209 rationem. Intellectus enim patitur ab intelligibili210 et ipse intellectus quandoque211 est intelligibilexiv, et tunc intellectus et intelligibile differunt tantum212 secundum rationem 213214, quia sumitur215 intellectus216 in ratione passivi, id est susceptivi217, intelligibile autem218219 in ratione activi sive motivi.

Et dicitur220 “‘potentia’ quasi ‘post essentiam221’xv”, quia naturaliter M95rb sequitur rem 222: prius est223 enim224225 esse quam posse, scilicet agere vel 226 pati.

‹De numero potentiarum227›

hab. b1756Potentie anime228 sunt quinque secundum Aristotelem; ait229 230 enim: “Potentias231 232 anime233 dicimus234 esse235 vegetativum236, sensitivum237, appetitivum238, motivum239 secundum locum 240, intellectivum241 242xvi”. Secundum243 Avicennam244 autem245 P23rb sunt246 tantum247 tres248, scilicet vegetabilis, sensibilis et249 rationalisxvii, quia sub250 sensibili comprehendit tres medias251 predictarum quinque252. g31

Sed 253 queritur: penes254 quod255 distinguantur potentie anime? Non enim videntur256 esse distincte257 in258 esse259 anime, cum sit una et simplex, nec per260 partes corporis, quia non omnis potentia habet partem determinatam in corpore, verbi gratia 261 intellectiva262xviii, que mortuo corpore263 separata nihilominus manet264 intellectiva265; de aliis etiam266 potentiis267 anime268 non269 est verum universaliter 270, quia271 diverse potentie sunt272 in diversis partibus273 corporis. Sed quedam diverse274 sunt in diversis 275, ut276 visus in oculo 277, gustus in lingua; in eadem etiam278 parte279 inveniuntur 280 diverse, sicut gustus et tactus in lingua281282; invenitur283 etiam284 285 una potentia in diversis partibus, quia286, si dividatur287 planta, utraque pars vivit; similiter sunt quedam288 animalia quorum utraque pars vivit, si dividantur289 290291xix. Quorundam292 quidem partes vivunt293 294 ad horam tantum295, quia illa296 pars297 non perficit298 cui 299 desunt organa300 princiS204r palia, ut301 V95va puta302303 cor 304, epar305306, aut307 horum similia, altera vero pars potest perficere308309, ut310 311 in serpentibus312 manifestum est 313. Partes vero animalium habentes consimiles partes possunt ambe perficere314315 ad316 vitam; partes tamen317 318 cordis319 non possunt, licet sint consimiles320321, quia non habent figuram consimilem322 toti.

Respondemus 323 ergo dicentes324 quod325 inveniuntur diverse potentie in eodem organo, ut326 patet in principalibus organis, et tunc una est materialis 327 ad alteram, sicut vegetabilis A30va ad sensibilem, quia sicut328 trigonum329 in tetragono, ita vegetativum in sensitivo, secundum Aristotelem 330xx. Ad hoc ergo331 quod queritur332 333, quomodo 334 distinguantur335 potentie anime336, dicimus quod quedam337 M95va distinguuntur338 per ordinem naturalem339, scilicet per prius et posteriusxxi, ut ille340 que sunt in341 eadem342343 parte corporis, quedam344 345 distinguuntur346 347 per naturas diversarum partium348, ut que sunt349 in diversis partibus. Unde notandum350 quod anima est una351 in352 subiecto353, differens per potentias354, non sicut pomum355 unum quod356 habet in se diversas qualitates actu, scilicet357 colorem358, odorem359 360, saporem361, neque362 sicut genus unum363 habens in se diversas differentias364 365 potestate366, sed ita quod una potentia est materialis 367368 ad alteram, ut supra dictum est, et quedam non. Vita enim est materia 369 tactus et tactus aliorum sensuum 370. Ita ergo distinguuntur371 potentie anime secundum rem.

Secundum autem cognitionem372 distinguuntur potentie373 per actus et actus374 per obiecta. Unde Aristoteles 375: “actus sunt previi376 potentiis377 secundum g32 rationem, et obiecta378 actibus”xxii. Dico autem379 obiectum 380 vel materia381 a quo, vel 382 ad quod movetur potentia, sicut color est motivum visus et volitum383 est materia voluntatis384. Diversimode enim se habet385386 obiectum passive387 potenL13va tie et obiectum 388 active389 ad motum; ab illo390 enim391 incipit 392 motus393 394 passive potentie et ad illud395 terminatur396 motus397 active, quia motus passive398 potentie est ad animam et motus active est399 ab anima. Per organa400 vero401 non possunt402 distingui apud cognitionem nostram, cum non403 omnis potentia habeat organum 404, et etiam unum organum sit diversarum potentiarum et diversa organa sint405 unius potentie 406. V95vb

Est autem organum id per quod potentia407 exit in operationem, et instrumentum similiter. Sed differunt in hoc quod organum est coniunctum potentie, sicut oculus408 materialis potentie visibili409 coniunctus410 est411412, ex quibus est oculus413 414; instrumentum autem415 est coniunctum416 operationi et non potentie417, sicut M95vb securisxxiii. Et dicitur ‘organum’ quasi418 ‘ab origine natum’; ‘instrumentum’ vero419 dicitur quasi420 ‘in struem421 422 operationi423 positum424’, vel quasi425 ‘instruens426 mentem’xxiv. S204v

Anima ergo hominis secundum Avicennam427 habet tres potentias 428: vegetabilem429, sensibilem et430 rationalem431xxv432. Due prime433 434 non debent dici ‘anime435’436 in437 ipso homine, sed ‘potentie438 anime 439’. Anima vero brutorum440441 habet duas442 443 potentias, scilicet444 vegetabilem et sensibilem, et prima445 non debet dici ‘anima’ in brutis.446 In plantis447 vero448 est sola potentia 449450 vegetabilis451452, que453 ibi non debet dici ‘potentia anime454’, sed ‘anima’455.

Dicitur456 autem457 ‘vegetabilis’ anima458459 que est in460 plantis461 substantia, et 462 sensibilis similiter 463464, sed aliter quam rationalis. Iste enim sunt substantie duplici ratione, tum465 quia466 non sunt in subiecto467, immo in materia, sicut sunt accidentia, tum468 quia469 constituunt substantiam470. Anima vero rationalis471 dicitur ‘substantia’, quia potest 472 esse473 per se, id est separata:474 potentia enim rationalis475 potest esse separata, sicut infra476 dicemus, alie 477 vero sunt inseparabiles478479. g33

Et conveniunt 480 iste481 tres482 in movendo483, sed484 vegetabilis485 movet 486 crescendo solummodo partes corporis 487 de loco 488 ad locum, ita quod non totum, ut patet in augmento et generatione. Alie vero489 due movent totum corpus de loco in490 locum491xxvi. Sed 492 differunt ille493 due, quia sensibilis non potest per affectum 494 in rem spiritualem, P23va rationalis vero potest495. Verumtamen496 ipsa rationalis differt ab 497 ipsa498 intellectiva499, quia500 non movet501 nisi502 corpus sibi coniunctum 503 vel per504 sibi coniunctum 505506, intellectiva507 vero sic508 509510. Preterea511, anima rationalis movetur de forma in formam ratiocinando512, intelligentia513 vero non 514515. expl. b1756

Differt 516 autem vegetabilis517 ab aliis duabus518 in eo quod non est cognitiva519 formarum corporalium520, ille521 vero sic522. Tamen523 ille524 due525 differunt inter se, quia526 M96ra sensibilis est cognitiva527 formarum528 corporalium529, et 530 quod531 cognoscitur et quo cognoscitur532 est533 corporale 534; hoc535 autem536 in subiecta537 materia, illud vero non; anima vero rationalis cognoscit rem spiritualem538, vel539 simpliciter, vel540 in corporalibus, sicut541 dicitur quod542 inV96ra tellectus intelligit species in fantasmatibus 543xxvii.

‹De unaquaque potentia544›

Quoniam ergo distinximus545 tres potentias anime per illa546 duo per que philosophi venerunt547548 in cognitionem eius549, A30vb scilicet per movere et cognoscerexxviii, dicendum est550 de551 unaquaque per ordinem.

Sed552 prenotandum553 est554 quod555 anima vegetabilis et anima556 sensibilis utraque dicitur et ‘forma’ et ‘natura557’558. Quemadmodum enim559 560 in ethicis 561 idem est virtus g34 quod562 habitus, sed 563 dicitur ‘habitus’ inquantum est forma animexxix, ‘virtus 564’ inquantum est565 principium operum566567. Et similiter568 569 in logicis570 idem est scientia quod ars, sed571 dicitur ‘scientia’ inquantum informat572 animam et573 dicitur574 ‘ars575’ inquantum est principium operandixxx. Ita576 577 in naturalibus idem est578 forma quod579 naturaxxxi, sed ‘forma’ dicitur respectu materie quam perficit, ‘natura’ respectu motuum quos elicit580, ut forma L13vb ignis. Sic ergo581 anima vegetabilis et sensibilis582 et ‘forma’ dicitur et ‘natura 583’, quod patet ex eo584 quod dicitur natura585 586 S205r quadrupliciter587, secundum Avicennam588xxxii: quia589 dicitur 590 ‘natura’591 principium592 movendi uno modo et non sponte, et hoc proprie, sicut in elementis et elementatis 593, quamvis in elementis594 natura sit forma, in elementatis595 vero596 597 pars forme, unumquodque enim598 elemen‹ta›torum599 denominatur600 601 a natura 602 supervincentis603 in eo604xxxiii; secundo modo dicitur ‘natura’ principium movendi diversis modis et non sponte, sicut est605 anima606 vegetabilis607 in plantis608; tertio modo dicitur ‘natura609’ principium movendi diversis modis et sponM96rb te, sicut 610 anima611 rationalis612 in animalibus; quarto modo613 dicitur ‘natura’ principium movendi614 uno modo et sponte, sicut615 motor616 celi, quod est intelligentia 617. Primo modo dicitur natura proprie. Diffinitur autem natura 618 in619 Phisicis sic620 generaliter621: “natura 622 est principium motus623 et quietis eius624 in quo est per se et non per625 viam accidentis 626xxxiv”.

‹De anima vegetabili627 628›

Intendimus autem 629 de anima630 vegetabili631 prout est natura, et sic habet tres potentias632. Quod probatur ex hoc quod ipsa habet comparationem633 ad duo: ipsa enim est alens634, unde 635 comparatur636 ad id quod alitur et 637 id638 quo639 alitur. Id640 quod641 alitur est habens eam, scilicet642 animatum; id quo643 alitur duplex644 g35 est645646, scilicet materia, ut cibus647, et648 instrumentum, ut calidum: cibus enim calido coquitur649. Materia vero anime vegetabilis, scilicet cibus, potest considerari650 tripliciter: uno modo respectu animati651, in eo652 quod animatum est hoc653 aliquid654 et substantia; alio modo 655 eo quod animatum est quantum; tertio modo potest considerari cibus656 completus657 in658 V96rb eo quod potest659 mutari in660 substantiam eiusdem661 speciei cum animato; primo modo662 dicitur663 ‘nutritivum664’; secundo modo665 ‘augmentativum’; tertio 666 ‘generativum’, materialiter667 loquendoxxxv. Et quoniam per obiecta668 discernuntur actus et per actus potentie669, manifestum est670 quod671 circa cibum tripliciter sumptum672 sunt tres673 actus, scilicet nutrire674, augmentare675, generarexxxvi, et per hos tres actus perpendimus tres esse676 potentias anime677 vegetabilis, scilicet nutritivam, augmentativam 678, generativam679. Et quia finis680 dignissimum 681 et due prime682 683 sunt propter684 generativam685 686, ideo687 anima688 vegetabilis diffinitur per actum generative secundum Aristotelem689 sic690: “vegetativum est generativum ut691692 ipsum estxxxvii”, scilicet693 speciei sue694.

‹De potentia sensibili695›

Sequitur de potentia sensibili696. Hec697 dividitur in apprehensivam et motivam 698xxxviii.

‹De viribus sensibilibus apprehensivis699›

Apprehensiva M96va dividitur in apprehensivam de foris et 700 apprehensivam de intus701xxxix.

‹De quinque sensibus exterioribus702›

Apprehensiva 703 de foris dividitur in quinque sensusxl, de quibus primo dicemus 704.

hab. b1786Conveniunt ergo705 quinque sensus706 in hoc quod sunt vires707 anime708 709 passive: sentimus enim intus suscipientes710711, non712 extramittentes 713. Conveniunt etiam714 g36 in hoc 715 quod quilibet716 sensus indiget obiecto, medio, organo et spirituxli: unde forma abstracta717 primo est in S205v medio 718, secundo in719 organo 720, tertio721 in spiritu, quarto in722 sensibili723 potentia724, quinto in potentia725 rationali. Conveniunt etiam726 in hoc quod sensibile positum727 supra sensum728, id est729 supra730 organum731, non sentitur 732xlii.

Differunt autem733 in hoc P23vb quod tactus et gustus 734 sunt735 necessarii736 sensus; tactus quidem ut737 discernens ea que corrumpunt corpus738 animalis ab hiis que739 salvant740, gustus vero ut discernens741 cibum quo conserva 742L14ra tur animal743 a nocivo744; olfactus autem745746, auditus et visus non sunt necessarii747, sed sunt748 propter meliusxliii. Differunt etiam749 750 in hoc751 quod752 tactus et gustus753 habent medium intrinsecum, scilicet754 quod est pars animalis, ut carnem755 vel A31ra aliquid756 tale757: alii758 vero sensus habent medium759 extrinsecum760, expl. b1786 sicut aquam vel aerem761. Preterea762, medium tactus habet in sui natura formas aliquas763 eiusdem764 generis cum765 tangibilibus766 formis; unde non reddit sensui767 nisi formam intensam768 ut aquam vel769 calidam vel frigidam 770771, et quanto magis est772 temperatum medium, tanto magis et melius773 reddit sensui774, etiam id775 quod remissius estxliv; unde homo melioris tactus V96va est ceteris animalibus, eo quod ipse776 est magis777 temperate 778 complexionis779xlv, et in homine780 vola 781xlvi ‹manus›, magis autem summitas782 indicis783784785; media786 787 vero788 aliorum sensuum789 non habent naturaliter sensibilia horum. g37

‹De visu790›

hab. b1792 Est autem visus791792 dignitate prior793 794xlvii, licet tactus795 sit 796 prior797 naturaxlviii. Unde incipiemus798 a visu799.

Obiectum ergo800 M96vb visus801 est802 colorxlix. Color803 enim est804 immutativum visus secundum actum lucidi, id est secundum lucem, quia lux 805 in corpore 806 luminoso 807 lux est; in diaphano808, id est in809 transparenti810, lumen est811; in terso812813 814 denso815 816, splendor est817, in mixto vero 818 color est formaliter; radius autem addit super819 820 lucem, quia radius est lux821 directal, sicut virtus super822 gratiam, quia823 virtus est gratia ordinata ad 824 opusli. Medium autem eius est aer, instrumentum 825 oculus ad quem826 pervenit nervus827 opticus828 continens spiritum829 visibilem830831, qui recipit832 colorem ab humore833 cristallino oculi834, id est835 a836 pupillalii. g38

‹De auditu837›

Obiectum 838 autem839 auditus sonus840 est841, qui842 fit in aere843 ex eo quod corpus densum844 movet aerem845 velociori motuliii quam habeat846 naturaliter moveri 847 ex eo quod corpus densum848 sonans849 resistit850 eiliv851 faciens tremorem in aere852 continuum853 usque ad aurem854, ad modum tamen855 sphere cuius centrum est locus856 percussionis. Unde vox ex omni857 parte auditur, ut dicit Priscianus858lv. Generat859 autem tremorem semper860 debiliorem circulariter861 quousque deficiat: S206r cuius simile862 apparet quando proicitur lapis863 in aqua864865. Et est866 medium in hoc sensu867 aer continuatus aeri posito intra concavitatem868869 auris870. Instrumentum est timpanum auris871 ad quod pervenit nervus872 continens spiritum audibilem. Et 873 est proprium874 in hoc875 sensu876877 quod sensibile eius878 non habet esse 879 nisi880 in medio, et ideo caret prima881 abstractione882, scilicet883 que884885 fit in886 obiecto887. g39

‹De olfactu888 889›

Obiectum 890 olfactus891 est odor. Qui892893 in re odorabili894 dicitur ‘odor’, in medio 895 dicitur896 ‘fumus’ vel897 ‘vapor’ quem calor898 899 resolvit de900 odorifero, et inde901 est902 M97ra quod res odorifera sepe903 odorata904905 putrescit citius906, ut pomum 907lvi. Huius medium est aer, organa autem908 sunt due caL14rb runcule909910 pendentes ex cerebro similes duobus911 V96vb capitibus mamillarumlvii, ad quas912 pervenit spiritus odorabilis 913.

‹De gustu914›

Obiectum915 gustus est sapor, qui916 est in re917 saporifera918919. Res autem920 saporifera vel odorifera921, quando922 coniungitur humiditati salivari923, immutatur924 ab ea925 et926 mediante carne spongiosa que est in superficie lingue et est927 medium intring40 secum et928 reddit929 saporem spiritui930 qui est in nervo931 interiori. Inde932 est933 quod, si humiditas salivaris934 fuerit935 infecta936 amaritudine cholere937, iudicat gustus938939 omnem940 cibum esse941 amarum942943, ut944 patet in egris945lviii; idem est de salsedine946 et aliis947 saporibus. Et ita est948 quasi949 duplex950951 medium in hoc sensu, scilicet952 intrinsecum953 ut caro, et954 extrinsecum955 ut956 humiditas salivaris957.

‹De tactu958›

Tactus autem959 potest numerari960 ab eo 961 quo962 sentitur, et sic est unus sensus963; vel964 potest965 numerari966 ab hiis que967 sentiuntur, et sic968 non est unus sensus969970, sed quatuor 971. Apprehendit enim972 calidum et 973 frigidum, secundo974 siccum et humidum975 ex quibus est976 durum et molle, tertio977 asperum et lene978, quarto979 grave980 et levelix. Harum autem981 qualitatum non est unum proximum genus982, sicut983 color est genus984 omnium colorum985, expl. b1792 et quia non sunt sub uno genere ex hac986 parte tactus987 est P24ra quatuor988 sensus989. Et ideo dicit Avicenna990 quod sensus exteriores sunt quinque vel octo991.

‹Nota992›

Et993 nota994 quod aer secundum quod est diaphanum995 corpus est medium in visu; secundum aliam996 dispositionem non nominatam est medium in auditu997, scilicet secundum998 quod est non habens sonum, potens 999 autem habere; secundum tertiam dispositionem innominatam est medium in1000 olfactu1001, scilicet secundum1002 quod est non habens1003 odorem, potens autem habere 10041005. g41

‹Quare sunt quinque sensus1006 et penes quid sumantur10071008›

Quare M97rb autem1009 quinque sunt1010 sensus, ratio1011 sumitur ex quinque1012 elementis, quorum unum1013 est medium inter aquam et aerem, scilicet vapor. Visus enim1014 comparatur ad ignem, quia medium visus est lucidum 1015; auditus comparatur ad 1016 aerem, gustus ad aquam, quia media eorum1017 sunt hec1018; tactus autem ad terram, tum1019 quia medium eius est1020 (quia caro terreum1021 est1022), tum1023 quia tactus non potest palpare1024 nisi quod1025 proprietatem S206v terre habet, scilicet soliditatem; odoratus autem1026 pertinet ad quintum elementum, scilicet ad1027 vaporem, quia licet odor1028 per immutationem1029 aeris possit sine omni1030 dissolutione fumi1031 venire V97ra ad odoratum1032, secundum quosdam, sicut color1033 ad visum, tamen1034 1035 sepius1036 resolvitur. A31rb

‹De vapore1037›

hab. b424 ‘Vaporem’ autem dicimus 1038 elementum 1039 medium1040 aque et aeris quantum ad substantie subtilitatem1041 et grossitiem10421043, quia ipse est subtilior1044 aqua1045 et1046 grossior10471048 aere 1049. Quamvis enim sit1050 ex 1051 elementis, puta1052 quia1053 resolvitur ex aqua et terra a calore solis, sive maneat clausus in visceribus terre, sive elevetur1054 super g42 terram1055 plus et minus iuxta1056 triplex 1057 interstitium1058 aeris, ipse 1059 est principium aliarum rerum sequentium 1060.

Qui enim1061 elevatur super terram1062 principium est10631064 cometarum1065 et1066 stellarum cadentium et assub1067 1068 et aneysec1069 1070 et1071 circulorum qui apparent1072 circa1073 solem et lunam1074 et1075 yridis1076, necnon1077 1078 ventorum et turbinis et tonitrui10791080 et coruscationis 10811082 et fulminis 1083, et1084 nubis, et1085 nubili 10861087 et nebule, grandinis1088 1089 quoque 1090, nivis1091 et1092 pruine1093 nimbi1094 1095 quoque10961097, imbris seu1098 pluvie 10991100, roris1101. Et ista11021103 sunt elementa1104 prime compositionis.

Qui1105 vero1106 manet in 1107 visceribus terre1108, ipse est1109 qui1110 calefacit fontes1111 in hieme1112 1113; ipse 1114 est1115 principium terre M97va motus1116. Et ex1117 eo generantur corpora L14va mineralia11181119, sicut1120 sulphur, ex cuius combustione calefiunt therme1121 1122, et sicut11231124 lapis et sicut1125 argentum g43 vivum1126, quod est principium omnium11271128 metallorum septem, que sunt1129 plumbum, stagnum1130, es, auricalcum1131, cuprum1132, argentum et aurumlx (electrum1133 enim1134 non est1135 simplex1136 metallum11371138). Et ista1139 sunt 1140 elementata1141 secunde 1142 compositionis1143 1144.

Sunt autem quedam elementata11451146 media que nec sub terra 1147, nec1148 supra terram, sed11491150 super terram sunt1151; et horum quedam1152 sunt infixa1153 terre1154, sicut terre nascentia1155, puta plante1156 arborum et herbarum1157, et quedam1158 non, sicut animalia, nisi quia1159 quedam hab. b′354 sunt media1160 inter plantas1161 et animalia1162, ut spongie marine que1163 et1164 radicibus aluntur, ut plante, et tactu sentiunt1165, ut animalialxi. Sed et1166 horum principia vapores sunt1167, vel1168 per se, cum1169 generantur primo1170 plante1171 ex1172 seminibus, vel mediante pluvia1173. expl. b′354 Nutriuntur enim1174 terre nascentia1175 ex mixtura1176 terre et aque. Et ista1177 sunt in tertia compositione, in qua compositione1178 aliquo modo iam11791180 confracta11811182 est 1183 contrarietas que1184 prohibebat1185 elementa et elementata1186 prime et secunde compositionis habere1187 animam1188; unde 1189 plante habent animam1190 vegetabilem.

Et quia vapores sunt principia1191 terre nascentium1192, et1193 ex terre 1194 nascentibus V97rb generantur humores animalium ex quibus humoribus1195 et1196 ipsa animalia1197 nutriuntur et1198 semina vel1199 ova formantur1200, de quibus alia 1201 animalia generantur1202, manifestum est quod vapores sunt principia animalium1203 S207r irrationabilium1204 et hominum, que1205 sunt1206 quarte et quinte1207 compositionis. Sed in animalibus magis confracta est12081209 contrarietas quam in terre nascentibus1210; unde recipiunt1211 M97vb nobiliorem1212 animam12131214, scilicet sensibilem1215. Similiter1216 in hominibus 1217 magis quam in animalibus1218; unde1219 recipiunt animam1220 1221 nobilissimam, scilicet rationabilem12221223, propter summam temperantiam corporis humani1224. Et quia non potuit esse nobilior perfectio, patet quod homo est finis1225 omnium1226 creaturarum1227, et ita1228, sicut 1229 g44 prima creatura1230 est1231 rationabilis1232 12331234, ita1235 et ultima 1236, ut finis conveniat principio 1237, quasi1238 ipse 1239 ordo12401241 P24rb creaturarum sit 12421243 circularis, ut ex perfectione circulari1244 intelligatur1245 1246 perfectio summi opificis1247.

Bene1248 ergo1249 posuimus1250 quinque1251 elementa, licet quatuor sint1252 primo prima. expl. b424

‹De sensibus interioribus1253›

Sequitur 1254 de sensibus interioribus. Sunt autem sensus interiores quinque1255, scilicet1256 sensus 1257 communis, ymaginatio, vis ymaginativa1258 seu1259 formativa1260 que1261 in homine dicitur ‘cogitativa’, item1262 estimatio1263 et1264 memoria1265lxii.

‹De sensu communi1266›

Sensus communis habet1267 tres1268 actus1269, vel quatuor. Convertit enim se super actus sensus exterioris aliquando1270, prout 1271 dicimus: ‘video1272 me1273 videre’, et universaliter1274: ‘sentio me sentire’lxiii. Discernit etiam inter 1275 sensibilia diversorum sensuum12761277 particularium, ut inter1278 album et dulce, et potest hoc facere eo quod apprehendit omnia sensibilia quinque sensuum. Sensus particularis, ut visus, non potest discernere inter album et dulce1279, quia quecumque vis discernit inter1280 aliqua1281 duo 1282, comprehendit illa duo; visus autem, etsi apprehendat12831284 album, non 1285 apprehendit dulcelxiv. Tertius1286 actus est apprehendere1287 rem in loco ubi non est et1288 in loco ubi est, quasi eadem res sit in diversis locis, secundum Avicennam1289, sicut apprehendit1290 stillam cadentem1291 de tecto1292 quasi1293 in1294 linea continua de tecM98ra to1295 usque1296 ad terram, cum tamen ipsa1297 non sit 1298 superius cum est inferius, nec1299 econversolxv. Quartus hab. b1834 actus 1300, secundum quosdamlxvi, est1301 apprehendere sensibilia communia1302, que sunt quinque1303: g45 motus1304, quies 1305, numerus, figura et1306 magnitudolxvii, quorum1307 tria prima1308 communia sunt omnium1309 sensuum particularium, duo 1310 ultima communia1311 sunt1312 duorum tantum, scilicet visus1313 et tactus, secundum quod1314 dicit Themistius1315 1316lxviii. expl. b1834

‹De ymaginatione1317›

Ymaginatio1318 vero convertit1319 se super similitudinem1320 rei (que similitudo 1321 dicitur 1322 V97va ‘idolum’ vel 1323 L14vb ‘fantasma1324’) A31va tamquam super1325 rem: et recepit1326 eam a1327 sensu communi et servat1328 eam etiam in absentia rei1329. Unde1330 differt a sensu communi1331 in duobus: primum est quod1332 sensus communis indiget presentia rei exterioris, sicut sensus particularis, preterquam in sompno, ymaginatio1333 vero non; secundum est quod1334 sensus communis recipit formas1335 sed non 1336 conservat1337, ymagiS207v natio vero recipit et conservat omnes formas sensibiles; unde dicitur ‘archa formarum’ ab Avicenna1338 1339lxix.

‹De vi ymaginativa1340 seu formativa, seu cogitativa13411342›

Tertius sensus 1343 interior1344 est13451346 vis ymaginativa1347, cuius actus est moveri de una forma posita in ymaginatione1348 in aliam1349 et1350 componere1351 eas et dividere 1352 in1353 chimeras1354 et hyrcocervos1355lxx. Eadem dicitur ‘formativa1356’ quantum ad g46 formationes que fiunt1357 in sompniis1358. Quod autem in sompniis1359 videntur1360 res1361 esse1362 presentes1363, hoc ideo est quia fit reversio formarum1364 ad sensum communem1365: facile enim recurrit1366 ad illum, sicut 1367 flamma de candela accensa ad candelam nuper1368 extinctam1369 sibi suppositam1370. Hec eadem dicitur ‘vis cogitativa1371’ in homine; per hanc enim decoratam lumine1372 rationis homo multa cogitat et disponit 1373 in posterum ex consideratione presentium vel1374 preteritorum.

‹De estimatione1375›

Quartus sensus est1376 1377 estimatio1378, cuius est apprehendere M98rb intentioneslxxi. Et differt1379 forma et1380 intentio 1381 in1382 isto1383 loco1384, quia1385 ‘forma’ dicitur que1386 cadit sub sensu exteriori, qualia sunt sensibilia 1387 communia et propria1388; ‘intentio’ vero dicitur1389 res que non cadit1390 sub aliquo sensu1391, tamen invenitur in rebus sensibilibus et in rebus insensibilibus1392; unde melior1393 est quam forma, ut bonitas1394, malitia, amicitia1395 1396, inimicitia1397, nocumentum, adiumentum1398, honor et dedecus1399 et similialxxii. Hac vi1400 iudicat ovis lupum esse14011402 inimicum1403lxxiii, et asinus leonem 1404 amicum et aquam inimicam1405, quia representat horridam eius faciem vel1406 ymaginem14071408, cum tamen1409 a leone occidatur1410 et1411 per aquam salvetur1412lxxiv. Has ergo1413 intentiones1414 apprehendit estimatio1415 de rebus sensibilibus, et movetur de una1416 in1417 aliam.

‹De memoria1418›

Quintus sensus est 1419 memoria. Hec1420 habet se ad1421 estimationem1422 sicut ymaginatio1423 ad sensum communem: recipit enim intentiones1424 ab estimatione14251426 et1427 g47 conservat eas1428lxxv; unde est 1429 “thesaurus1430 intentionum1431lxxvi”. Cuius1432 etiam unus1433 actus est1434 per ea P24va que1435 advertit1436 actu, memorari etiam1437 que prius 1438 advertit, et quantum ad hoc dicitur ‘memorativa1439’. V97vb

‹De viribus sensibilibus1440 motivis1441›

Post vires sensibiles apprehensivas, sequitur de motivis. Unde sciendum quod ymaginationem1442 et estimationem14431444 leti1445 vel1446 tristis14471448 sequitur appetitus vel fuga1449lxxvii, ardui1450 vel facilis1451 sequitur 1452 timor vel1453 audacia; et tunc1454 ymaginatio vel estimatio14551456 de cognitivis fiunt affective1457, de apprehensivis fiunt motive, id est1458 imperantes motum. Sunt enim1459 duo genera motivarum1460, quia quedam sunt motive1461 imperantes et1462 quedam sunt1463 motive imperate1464lxxviii.

Imperantes sunt1465 ymaginatio et1466 estimatio1467 S208r accepte1468 in ratione1469 predicta, scilicet affectiva, vel ad habendum vel ad fugam1470 (nota: ymaginatio 1471, estimatio1472, ratio omnis1473 distinguuntur secundum irascibilem quia 1474 fugiendum aliquid vel secundum concupiscibilem quia 1475 appetendum1476147714781479), et 1480 secundum illam rationem utraque1481 potest M98va dici ‘concupiscibilis’ vel1482 ‘irascibilis’, vel ‘desiderativa1483’ generali nomine1484lxxix. Unde Aristoteles dicit1485 quod1486 ymaginatio est in irrationabilibus1487 g48 sicut ratio est1488 in hominibuslxxx; quod etiam1489 accidit in1490 hominibus1491 bestialibus, qui1492 moventur ad nutum14931494 desiderative, non ad iudicium rationis.

Virtus1495 autem1496 1497 imperata1498 1499 posita1500 est1501 in musculis1502 et1503 nervis, totius corporis contrahens1504 et extendens cordas1505 vel1506 ligamentalxxxi ad nutum iraL15ra scibilis1507 vel1508 concupiscibilis.

Dicimus ergo in summa quod1509 virtus1510 sensibilis motiva duplex est1511, scilicet imperans1512 et imperata; imperans autem1513 dicitur ‘desiderativa’. Iterum1514 imperans1515 duplex est15161517, scilicet1518 irascibilis et concupiscibilis, quarum1519 altera movet ad letum1520, altera movet1521 ad triste15221523.

‹De potentia rationali1524›

Dicto de potentia vegetabili1525 et sensibili, sequitur de potentia rationali. Sumitur ergo1526 ratio quandoque ut cognitiva1527, quandoque ut affectiva1528. Et quod verius1529 est, una et eadem 15301531 potentia 1532, que primo1533 dicitur ‘cognitiva’ respectu veri1534 1535, et1536 cum iudicat1537 illud 1538 esse1539 bonum et 1540 afficitur1541 circa illud, dicitur 1542 affectiva 1543 respectu boni1544lxxxii, ita ut prima ratio sit speculativa, secunda sit practica1545, id est operativa1546, quia imperat motum. Et quoad1547 hoc diffinit eam Avicenna1548 hoc modo 15491550: ratio est “vis movens 1551 corpus ad actiones singulaslxxxiii” cum deliberatione et iudicio. Item appetitus genus est1552 ad rationem, concupiscentiam et iram, quia ira est appetitus mali1553 15541555. Ratio autem quantum ad primum actum, qui est apprehendere, aliquando dicitur1556 proprie ‘ratio’, aliquando ‘intellectus’: ‘intellectus’ dum1557 apprehendit essentiam1558 rei absolute1559, ‘ratio1560’ vero1561 dum confert unam rem alteri1562. g49

‹De intellectu inseparabili seu rationalitate seu intellectu materiali1563›

Altius tamen incipientes1564 dicimus quod anima1565 rationalis1566 duas habet partes: unam inseparabilem a corpore1567 1568, aliam separabilem1569.

Inseparabilis dicitur ‘rationalitas1570’, a qua homo dicitur ‘rationalis’. Et dicitur etiam1571 ‘intellectus materialis’, V98ra quem1572 vocat Aristoteles ‘passibilem1573’ et ‘corruptibilem’lxxxiv. Hec potentia media est inter potentiam sensibilem M98vb et intellectum separabilem: potentia enim1574 sensibilis est circa fantasmata, intellectus separabilis circa species; hic autem intellectus materialis 1575 considerat species in1576 fantasmatibuslxxxv, ita quod apprehendit species cum1577 accidentibus, distinguens inter1578 speciem15791580 et accidentia, non tamen abstrahens; et sic1581 preparat1582 materialiter1583 species intellectui1584 separabili1585. g50

Ex hoc solvitur una questio theologica, qua queritur utrum Christus fuerit rationalis vel irrationalis1586lxxxvi, et sumatur1587 ‘rationale1588’ prout 1589 est1590 differentia1591 animalis; patet enim, quia et1592 15931594 A31vb si1595 Christus fuerat1596 rationalis a ratione, non tamen rationalis a rationalitate1597, quia rationalitas1598 sive intellectus materialis non est nisi in coniunctione anime ad corpus. S208v

‹De intellectu separabili1599›

Sequitur de intellectu separabili1600, cuius una1601 pars est in cognitione veri1602, alia pars est1603 in affectione boni. Pars illa que est1604 in affectione boni dicitur ‘intellectus practicus 1605’, altera1606 pars1607 dicitur ‘intellectus1608 speculativus’. Et sunt1609 eadem potentia: intellectus enim cognitivus1610 convertitur in affectum1611.

‹De intellectu speculativo1612›

Cognitivus1613 autem 1614 dividitur in duas partes, quarum 1615 una dicitur ‘intellectus agens’, alia dicitur ‘intellectus possibilis1616’, qui “nihil est actu antequam1617 intelligat1618 1619lxxxvii”. g51

‹De intellectu agente1620›

Est autem1621 talis comparatio agentis ad possibilem1622 1623 qualis est1624 comparatio lucis ad visumlxxxviii. Sicut enim lux facit resultare 1625 speciem coloris de ipso colorato in oculum, ita intellectus agens abstrahit species a1626 fantasmatibus, quas preparavit ei intellectus materialis, et facit eas1627 quodammodo resultare1628 in intellectu possibili1629. P24vb Unde duo sunt actus intellectus agentis: unus est extrahere1630 species a fantasmatibus, alius est species abstractas1631 ordinare in1632 intellectu possibili1633.

Et in hoc1634 erravit Avicenna1635, quia posuit1636 intellectum agentem separatum ab animalxxxix, L15rb puta1637 intelM99ra ligentiam1638 sive angelumxc, sicut sol est separatus1639 a visu. Sed non est dubium hunc intellectum esse potentiam1640 anime, cum in1641 potestate1642 anime sit1643 intelligere quando vult: ex hoc1644 enim sequitur quod et1645 fantasmata sunt semper16461647 ei presentia, et quod1648 intellectus agens qui abstrahit1649 species a1650 fantasg52 matibus est copulatusxci anime sicut potentia eius. Quod patet in visu per contrarium, V98rb quia non videmus album quandocumque volumus, quia vel lux semper non est presens1651, vel si lux est aliquando1652 presens, ipsum album1653 poterit esse absens1654.

Hec1655 de intellectu agente dicta sunt1656, scilicet quod duo sunt1657 actus eius et quod ipse est1658 potentia 1659.

‹De intellectu possibili16601661›

Sequitur de intellectu possibili1662, qui primo dicitur ‘intellectus possibilis1663’ cum1664 ipse1665 sit1666 potentia anime1667 et nihil1668 actu; cuius1669 exemplum est tabulaxcii nuda nullam habens picturam nec etiam aptitudinem1670 ad unam magis quam ad aliam, potens autem habere quamcumque1671. g53

Hic 1672 secundum1673 diversos1674 gradus quibus proficit1675, recipit diversa1676 vocabula1677, ut dicatur1678 ‘intellectus actu’, ‘intellectus in1679 habitu’, ‘intellectus adeptus’. Cum enim primo receperit1680 quidditates rerum, tunc1681 dicitur ‘intellectus actu’ quia iam1682 potest agerexciii: potest1683 enim ex quidditatibus incomplexorum1684 formare complexiones, etiam1685 primarum propositionum. Unde1686 cognito quid est1687 pars16881689 et1690 quid est1691 totum, iam1692 potest 1693 hoc complexum habere16941695: ‘omne1696 totum est maius1697 sua parte’. Et tunc1698 dicitur ‘intellectus in habitu1699’, eo quod habet penes1700 se principia veS209r ritatis in1701 genere verixciv. Cum autem iterum ex ordinatione1702 istorum1703 principiorum venerit1704 in scientiam conclusionis1705, tunc quantum1706 ad illam scientiam acquisitam ex principiis 1707 dicitur ‘intellectus adeptus’.

Et hec1708 de1709 intellectu possibili1710 dicta1711 sufM99rb ficiant 1712, nisi1713 quia1714 diximus supra quod intellectus agens abstrahit species a fantasmatibus et ordinat eas1715 in intellectu possibili1716. Hic 1717 notandum 1718 est quod alique forme sunt in1719 intellectu possibili1720 quas non abstrahit intellectus agens a g54 fantasmatibus, sed anima acquirit eas1721 per rectam1722 operationem1723, sicut sunt iustitia, prudentia; et alique1724 sunt1725 quas acquirit per superiorem illuminationem, ut quedam que intelliguntur1726 de Deo1727 et divino modo.

‹De intellectu practico1728›

Sequitur de intellectu practico, qui afficitur circa bonum. Hic dividitur primo1729 in duas partes:

‹De sinderesi1730›

Unam1731 que semper nata est figi1732 in superioribus, sive ipsa sit potentia1733, sive 1734 g55 habitus naturalis1735, naturaliter1736 movens 1737 ad bonum et abhorrens malum, et hic1738 ‘sinderesis1739xcv’ nominatur1740, et nunquam errat1741.

‹De ratione1742›

Alia pars dicitur ‘ratio’, que semper coniuncta est1743 inferioribus, sive moveatur ad superiora, sive ad inferiora1744. Dividitur autem ista in duas partes; una 1745 dicitur ‘pars superior rationis’, alia ‘pars inferior rationis’xcvi. Prima nominatur ‘vir’, secunda ‘mulier’, que sepe errat obediendo serpenti, id est sensualitati1746, scilicet1747 potentie 1748 desiderative1749 quam1750 supra divisimus in irascibilem1751 et concupiscibilem1752; altera etiam pars, que1753 dicitur 1754 ‘vir’, errat consentiendo mulierixcvii. Sinderesis1755 vero contra errores istorum1756 semper 1757 remurmurat 1758, adeo quod aliquando revocat eas1759 ab errore ad rectitudinem17601761 1762.

1 ‹de — eius›] om. A K M P R;item tractatus de potentiis anime in rubr. L;incipit summa de anima; in primo ponitur diffinitio in rubr. S;incipit libellus de anima et de potenciis eius V2 de anima] om. A K L M P R S V3 est] om. S4 primus] prrimus P5 potentia] iter. M6 vitam habentis] tr. M7 est] etiam K8 est] om. L9 est triplex] tr. V10 scilicet] om. A V11 usiosis] usiasis K;usyosis L S;usosis P12 scilicet] id est R S13 materia] lac. add. L;et add. S14 id est] et R15 aliquid] aliquod A16 compositum] oppositum P17 ex utraque] om. A L18 ergo] igitur M19 composito] oposito P20 materia — composito] composito et a materia S V21 actus duplex] tr. S V22 sicut forma duplex] om. per hom. P23 scilicet] om. S V24 accidentalis] actualis K R25 substantialis] substantia K M;substantiale V26 ita] sic M27 compositioni] om. A;componi K S28 componi] id est composito add. P29 compositione] composito add. A30 accidentalis] actualis K31 actualis] vero add. S32 ita] sic g33 diffi nitur] om. V34 nitur] et add. S35 simplici] simplex P36 simplex] respectu corporis add. sup. lin. L37 et] om. P38 invariabili] respectu anime add. sup. lin. L39 essentia] om. M40 compositioni] componi K41 contingens] ad differentiam substantialem add. sup. lin. L42 simplici — contingens] composita contingens simplici et innaturalia essentia consistens S;compositioni contingens simplici et invariabili consistensessentia con- V;compositioni contingens, simplici et inuariabili essencia consistens g43 quia] om. S44 ergo] om. L45 forma] om. P46 compositioni] compositi A47 composito] composita S48 contingit] convenit V49 accidentalis contingit] accidit contingere K50 compositioni] componi K;composito V51 ideo] forma add. A52 substantialis] substantia vel K53 vero] autem V54 dicitur] om. A S55 primus] om. g56 accidentali] actuali K57 dicitur] dicit A58 actus] primus add. V59 corporis] corpus R60 potest] om. S61 tribus modis potest] potest tribus modis R62 considerari] consederari P63 ut] iter. R64 ratio] id est finis add. sup. lin. L;sicut add. S;id estfinis add. V65 est] iter. A66 inquantum] est add. M67 ratio] sive finis add. S V68 illam] anima S69 est] om. M70 est anima] tr. S V71 corpus] est corporis S72 est] om. R S V73 corpus — animam] econverso A74 ministerio] ministratio L;misterio P75 corporis] iter. P76 perficiatur] proficiatur M;perfruatur R77 corporis] notandum quod anima constat tria ut: natura, ratio, actus add. infra pag. V78 et] est S79 corpus] corporum M P R g80 quoddam] aliquod M81 est] om. V83 anima est] om. V82 est] om. S84 anima — corporis] om. A85 quia] est add. S86 corpus] om. L87 quoddam corpus] tr. S88 caret] iter. M;carens S89 vita] in marg. S90 sicut] scilicet M;ut S91 elementata] elementa P92 et quedam elementata] om. per hom. S93 est] om. A L94 carent] caret R95 hec] 3 Ioannes Damascenus, XIV: tres species vite sunt: naturalis, sensitiva, intellectualis. Naturalis igitur quodam proprium: nutritiva, et augmentativa et generativa motio; sensitive autem secundum impetum motio; rationalis autem et intellectualis liberaarbitrio. Si igitur secundum naturam adest naturali nutritiva et sensitivesecundum impetum motio, secundum ergo naturam igitur adest et rationali et intellectuali libera arbitrio. Libertasarbitrii autem nihil aliud est nisi voluntas add. infra col. A96 excludantur] includantur P97 additur] om. P98 est] om. A V99 potentia] anime add. V100 que] quando R101 illa] scilicet materiali add. in marg. A;scilicet materiali add. sup. lin. L102 qualia] ut A103 et] om. P g104 enim] tamen M105 ita] id est M106 quod] om. A107 habitu] Est potentia materialis et potentia habitualis que quandoque coniuncta est actui, quandoque non add. in marg. A108 unde] tamen R109 sed] est add. M110 forma] scilicet sanguineitas add. sup. lin. A L;scilicet sanguinitas add. P111 illa] ea M P R S V g112 anima] tr. R113 perfectio anima est] tr. M S V114 vitam potentia habituali] potentia habituali vitam S V115 habitu] habitum a.c. P116 actu] actum g117 ut] nam M P R S V g118 quidem habent] tr. V119 aliquando] aliquam P g;animalis S V120 vite] vire P121 augmentare] et add. L R122 augmentare generare] tr. M123 ille] iste M P R S V g124 terminus] tres M; p.c. P;tertius S125 habet] habent M126 et] ad add. S127 prius] om. R128 et] ac M129 et] om. A L130 re] sup. lin. L131 et dictione] dicte S132 mutavit] om. et lac. S133 terminum] p.c. in marg. V;terminorum a.c. V134 organici] organaci S135 quod] quia A R136 se] re S137 re] sed add. A;et add. R138 re non dictione] non re sed dictione L;quod dictione et non re S V139 quia] et planete et animalia sua habent organa quod S140 quod] et plante et animalia sua habent organa quia add. V141 re] dictione A142 analogum] analogogum M;anologum P V143 anologum] id est equivocum add. sup. lin. A L;quia animalia et plante sua habent organa add. A144 dictione] re A145 univocum] om. et lac. M146 ergo] om. M;igitur P R g147 est ergo] tr. A148 anime] om. S149 est] primus add. M150 organici] potentia vitam habentis add. M S V151 phisici organici] tr. R152 hoc dictum] hec diffinitio L153 averrois] Averoys A;Aveneronis L;Avenrois M;Aueroist P g;Aristotelis S V154 expositionem averrois] Averroistas R155 toletanus] Tolethanus A;Tolletanus L;tolleramus S156 tolleramus] Tolomeus et lac. V157 utrumque] utramque V158 esse] om. M159 ponendum] ponendi P;ponenque S160 in] om. P161 anime] om. A162 “Anima] a add. sed exp. P163 actus primus] tr. R S V g;primi P164 primi] modus add. sed exp. V165 corporis] accorporis P166 organici] om. L;organaci S167 dicit] dico L P R S g168 organici] organaci S169 excluduntur] omnia add. A170 organizata] organica A R V g;organisata S171 et elementata] om. L172 per — elementata] om. M173 et] om. P g174 hanc] ham S175 differentiam] diffinitionem A L176 excluduntur — differentiam] excluditur R177 esse] om. M178 organizata] organica A;organasata S179 esse organizata] organica esse P g180 ut excludantur] nec excluduntur M181 que] quod A R g;om. V182 intelligitur] intelliguntur S183 averrois] Averoys A;Aveneronis L;Avenroys M;Aueneroist P g;Avenroistis R;Aristotilis S V184 organizatum] organicum A P g185 enim] om. L M P R g186 mortui] mortum S;mortuus V187 oculus] oculucus a.c. P188 oculucus] sicut activa potentia nisi equivoce add. A189 unde] om. A190 Aristoteles] nota in IV Metheorologicorum add. in marg. V191 est] om. R192 est] visus add. sed exp. P193 aristoteles — equivoce] depictus () in marg. et inseravit post A194 aut] vel M195 pictus] depictus Aristoteles A196 Aristoteles] quid est potentia add. V197 potentia] potenciis S g199 de potentia anime›] om. A L M P V;sequitur anime de potentiis in rubr. S198 potentia] potenciis g200 diffinitio potentie] om. A L M P V; in rubr. S201 ‹ii — anime›] sequitur () praem. ante g202 principium] generaliter add. V203 transmutandi] transmittendi L204 acti va potentia] tr. V205 anime — potentia] om. per hom. M206 passiva] potentia add. A207 substantiam] sicut lignum calore resolvitur in igne add. in marg. A;et secundum rem add. S208 sufficit] significat V209 secundum] sermonem add. sed exp. V210 intelligibili] intellectibili S211 quandoque] aliquando S214 tantum secundum rationem] secundum rationem tantum V212 tantum] om. A S213 rationem] intellectus enim patitur ab intelligibili et ipse intellectus quandoque est intelligibile add. M216 sumitur intellectus] tr. A215 sumitur] sive M217 susceptivi] suscipiendi A218 autem] om. M P S V g219 differunt — autem] om. per hom. et lac. L220 dicitur] om. A221 essentiam] essentiata S222 rem] unde dicitur potentia de numero potentiarum add. in marg. V223 est] om. M224 enim] om. L225 est enim] tr. S V226 vel] quam add. in marg. L227 de numero potentiarum] om. A L M P;divisio secundum Aristotilem in rubr. S;hic distinguit potentias in rubr. et iter. in marg. V228 anime] autem L S229 ait] aut S230 aut] in libro De anima add. sup. lin. V231 potentias] potenties M232 potenties] p. add. in marg. V233 anime] om. P g234 dicimus] dicemus P;dictus S235 esse] om. A236 vegetativum] vegetamen P;vegetativam V237 sensitivum] sensitivam V238 appetitivum] appetitivam V239 motivum] om. S;motivam V240 locum] lac. add. L241 intellectivum] intellectivam V242 intellectivam] divisio secundum Avicennam add. in rubr. S243 secundum] om. M;sensus P244 avicennam] om. P;Auicenam g245 autem] om. L M S V g248 sunt tantum tres] tres sunt potentie anime S246 sunt] om. V247 tantum] om. L M P V g249 et] om. A S V250 quia sub] om. M251 medias] modias M252 potentie — quinque] potentie tamen anime secundum Aristotelem quinque sunt, scilicet vegetativum, sensitivum, appetitivum, motivum secundum locum, intellectivum. Sed Avicenna sub sensibili comprehendit tres medias quinque predictarum(col.1756, ll.35--39) b253 Sed] questio add. in marg. V254 penes] propter L255 quod] quid M P S V g256 videntur] videatur S257 distincte] distincto S258 in] etiam S259 esse] potentia M;essencia S V g260 per] om. S; sup. lin. V261 gratia] videtur una scilicet add. V262 intellectiva] om. A L264 que — manet] in marg. A263 mortuo corpore] om. L265 que — intellectiva] om. per hom. M P S V g266 etiam] om. A;in M;autem S V267 etiam potentiis] tr. L268 anime] om. A L269 non] hoc L270 universaliter] nullum v. et lac. P271 quia] quod M P S V g272 sunt] sint M P S V g273 partibus] om. P274 diverse] om. L275 diversis] partibus add. A276 ut] ubi P277 oculo] et add. L V278 etiam] om. P g;et S279 parte] om. A280 inveniuntur] et add. P g281 et — lingua] in lingua et tactus L282 in — lingua] om. per hom. M283 invenitur] inveniuntur S284 etiam] et A P S g285 et] et add. L286 quia] et S287 dividatur] dividitatur a.c. S; iter. in marg. V288 sunt quedam] tr. M289 dividantur] dividatur V290 dividatur] ut habetur in 7 Metaphisice add. in marg. V291 similiter — dividantur] om. per hom. S292 quorundam] quorum M293 vivunt] uniuntur M294 uniuntur] tamen add. A;ad tempus sive add. S295 tantum] om. S296 illa] om. M297 pars] om. A298 perficit] proficit S V g299 cui] datur add. sed exp. V300 organa] p.c. in marg. L;opera a.c. L301 ut] om. L M S V302 puta] pura S303 ut puta] scilicet A304 cor] et add. V305 epar] erar S306 cor epar] epir corum M307 aut] et S V308 perficere] proficere S V g309 potest perficere] proficere potest V310 ut] nec P311 nec] patet add. A312 serpentibus] spiritibus S313 est] sed quidam dicunt quod cauda serpentis non vivit, sed movetur per spiritus inclusos, qui per motum querunt exire et evaporare. Sed quod vivant probatur per hoc quod sentiunt dum tanguntur. add. A314 perficere] proficere S V g315 ambe perficere] tr. A316 ad] om. M317 tamen] vero A;enim S318 enim] vero add. sed exp. S319 cordis] corporis L320 sint consimiles] similes V321 non — consimiles] licet consimiles non possunt A322 consimilem] consensibilem S323 Respondemus] solutio add. in marg. V324 respondemus ergo dicentes] respondentem. Dicimus ergo S325 quod] quia P S g326 ut] om. P327 materialis] est add. M328 quia sicut] et ut S V329 trigonum] Criganum M330 Aristotelem] in libro de anima. Sed trigonum est constituens tetragonum; vegetativum ‹est› materia disponens sensitivi add. A;in secundo De anima add. in marg. et iter. in ras. V331 ergo] autem S V332 queritur] obicitur M333 obicitur] scilicet add. A334 quomodo] ergo add. M335 distinguantur] disponantur A;distinguntur S336 anime] om. A;animame a.c. S337 quedam] quidam M338 distinguuntur] distinguunt M V339 ordinem naturalem] tr. A340 ille] anime S341 in] ex P342 eadem] p.c. sup. lin. V;eodem a.c. V343 sunt in eadem] in eadem sunt M344 quedam] que L;quidam M345 quidam] vero add. A346 distinguuntur] distinguantur P347 distinguantur] penes quod distinguantur potentie anime add. in marg. V348 diversarum partium] tr. P g349 sunt] est L S V350 notandum] nota M351 est una] tr. A352 in] om. S353 subiecto] substantia A S354 potentias] potentiam S355 pomum] potum M356 quod] om. V357 scilicet] om. L M P358 scilicet colorem] tr. A359 odorem] om. M360 odorem] ex equo add. L361 odorem saporem] saporem et odorem A362 neque] nec M363 genus unum] tr. V364 differentias] differentiam S365 differentiam] specie add. sed exp. P366 potestate] potentie M367 materialis] est add. M368 est materialis] tr. A369 materia] est add. A370 sensuum] in animali enim compositio vel complexio materia est vegetativi, vegetativum sensitivi, sensitivum materia actus add. A371 distinguuntur] om. M372 autem cognitionem] tr. L V g;cognitionem vero M373 potentie] om. M374 et actus] actus vero A377 unde — potentiis] om. per hom. P375 Aristoteles] in libro De anima add. A376 previi] primi V378 secundum — obiecta] om. per hom. S379 autem] quod ante M380 obiectum] illud add. A381 materia] om. M;ut P g;motuum S;motum V382 vel] ut add. P g383 volitum] volutum S384 voluntatis] volentis S385 habet] habent M386 se habet] tr. A387 passive] in passivo S V388 obiectum] et add. M389 active] om. S390 illo] alio M391 enim] cui S392 incipit] nisus add. sed exp. V393 motus] actus A394 actus] et add. P395 illud] istud P g;id S396 terminatur] determinatur S397 motus] om. M398 passive] iter. P399 est] om. A400 organa] organum S V401 vero] enim M402 possunt] passivum S;potest V403 non] om. M;enim V404 organum] sicut intellectiva add. A405 sint] sicut S406 potentie] sensitive scilicet add. A;scilicet sensitive add. sup. lin. L;diffinitio organi add. in rubr. S407 potentia] potentie vel potentia exeunt M408 oculus] om. S409 potentie visibili] tr. A411 coniunctus est] tr. V g410 coniunctus] tinctus P412 potentie — est] coniunctus est potentie visibili M413 oculus] occulus S414 occulus] sicut actus dicitur add. in marg. V415 autem] enim P416 est coniunctum] tr. A417 et non potentie] om. L418 quasi] quod P;quia V419 vero] autem A S420 quasi] quod P S421 in struem] instruens S V422 instruens] instru et lac. P423 operationi] operationum L M g;comparationi P;operationem S424 positum] om. P425 quasi] quod S V426 instruens] vis tenens S427 avicennam] Aucenam P;Auicenam g428 potentias] scilicet add. A429 vegetabilem] vegetabilis S430 et] om. V431 sensibilem et rationalem] rationalem sensibilem S432 sed — rationalem] om. b433 prime] potentie L V434 potentie] quando anime dicuntur potentie et quando dicuntur anime add. in rubr. S436 dici anime] anime dici sed S435 anime] om. P437 in] sup. lin. S438 due — potentie] due non debent in eo dici anime, sed potentie(col.1756, l.44) b439 anime] quando similiter in pl† et in† add. in marg. V441 anima vero brutorum] brutorum autem anima L440 brutorum] bruti A; p.c. in marg. P;istorum a.c. P442 duas] p.c. sup. lin. V443 duas] et add. sed exp. V444 scilicet] om. V445 prima] potentia L V446 anima — brutis] in brutis autem sunt due, nec vegetabilis debet in eis dici anima, sed potentia, quia materialis est ad sensibilem(col.1756, ll.41--43) b447 plantis] planta V448 vero] est b452 sola potentia vegetabilis] tr. A451 sola potentia vegetabilis] vegetabilis sola b450 potentia] tr. S449 potentia] scilicet add. P g453 que] et b454 anime] om. b455 in — anima] (col.1756, ll.39--41) praem. b456 dicitur] notatur V457 autem] anima M;om. P459 vegetabilis anima] tr. A S458 anima] om. L M461 que — plantis] om. A460 in] om. L464 et sensibilis similiter] similiter et sensibilis A462 et] alius in† †gi†e † ‹di›ffinitionibus fidei add. in marg. V463 similiter] in brutis add. in marg. L470 substantie — substantiam] sicut accidentia substantie duplici ratione scilicet quia constituunt substantiam et quia non sunt in subiecto immo in materia L465 tum] cum M;tamen S;aut V466 quia] quod S467 subiecto] substantia sed in materia sive S469 sunt — quia] dicit animatum quod S468 tum] tamen M V471 rationalis] ratio M472 potest] stare vel add. V473 esse] om. M474 dicitur — separata] om. b475 rationalis] rationabilis P476 infra] iam M478 alie — inseparabiles] rationalis namque potentia non habet esse in organis, unde et sine organis potest esse. Vegetabilis autem et sensibilis in organis sunt et inseparabiles sunt, quia cum ipsis organis moriuntur. Unde hec dicitur substantia simpliciter, alie vero forme substantiales. A477 alie] de †sis m† anime add. in marg. V479 potentia — inseparabiles] rationalis vero potest. Ceterum rationalis a ceteris differt, quia separata esse potest. Cetere vero sunt inseparabiles(col.1756, ll.50--52) b480 conveniunt] e add. sup. lin. sed del. L482 iste tres] om. S481 iste] ille P g483 movendo] modo S484 et — sed] om. b485 vegetabilis] vegetativa S V486 movet] in add. A V487 corporis] secundum locum add. A488 loco] scilicet add. A489 vero] om. V490 in] ad A491 ita — locum] om. per hom. S492 Sed] dif add. sed exp. S493 ille] iste A494 affectum] lac. add. L495 differunt — potest] cetere vero differunt inter se, quia sensibilis per affectum in rem spiritualem non potest(col.1756, ll.49--50) b496 verumtamen] om. S497 ab] ab: vel intelligentia, id est materialis add. in marg. A498 ipsa] om. A499 intellectiva] intelligibili L;intelligencia M g;intelligentia id est ab angelis P500 quia] id est L501 movet] amovet L502 nisi] ut M503 coniunctum] id est unitum add. in marg. A;id est unitum add. sup. lin. L506 vel — coniunctum] om. L504 per] par S505 coniunctum] ut securum per manum add. A507 intellectiva] intelligencia L M P g508 sic] fit A509 fit] ut patet in adamante qui nec sibi coniunctum, nec per aliud sibi coniunctum atrahit ferrum add. A510 verumtamen — sic] om. b511 preterea] prima S512 ratiocinando] rationando P g513 intelligentia] intellectiva S V514 non] quia deiformem habet intellectum add. A515 preterea — non] denique rationalis ab intellectiva differt, quia rationalis ratiocinando movetur de forma in formam, intellectiva vero nequaquam(col.1756, ll.53--55) b516 Differt] de d‹ifferentia› sensibiliset cog‹ni›tive add. in marg. V517 vegetabilis] vegetatio S;vegetativa V518 duabus] duobus A519 cognitiva] cogitativa P520 formarum corporalium] om. M P S V g521 ille] iste A;alie S V522 sic] sunt S523 tamen] inde P524 ille] iste A S525 due] om. S V526 quia] quod V527 cognitiva] cogitativa P;cognoscitiua g528 formarum] formatum S529 corporalium] spiritualium a.c. V530 et] obiectum add. A531 quod] iter. M532 cognoscitur] cognoscit A533 est] iter. sed del. V534 corporale] scilicet potentia qua cognoscitur add. in marg. A535 hoc] om. S V536 autem] ut M P V g;et S537 subiecta] subiecto S V538 rem spiritualem] res spirituales V539 vel] et A540 vel] et A541 sicut] dicit S542 quod] om. V543 fantasmatibus] etc. add. S544 de unaquaque potentia] om. A L M P S V545 distinximus] distinguimus S546 illa] ista S548 philosophi venerunt] tr. A;philosopho veniunt V547 venerunt] devenerunt M549 eius] eorum A550 est] om. P V g551 philosophi — de] om. S552 sed] quod V553 prenotandum] primo notandum S554 est] om. A S V555 quod] quoniam V556 anima] om. A557 natura] p.c. A558 et natura] materia S559 enim] om. A M560 enim] dicitur add. V561 ethicis] dicitur add. A562 quod] et A563 sed] dicitur virtus inquantum est principium operationum operui add. M564 ‘virtus] autem add. S V565 est] om. L P566 operum] operationi A567 virtus — operum] om. M568 similiter] sicut A569 sicut] est add. M570 logicis] locis A571 sed] et A572 informat] importat P573 et] om. M574 et dicitur] om. A;dicitur autem S V575 ars] aras a.c. S576 ita] et r‹at›ionem dub. S577 r‹at›ionem] et add. A578 est] om. A579 quod] quam S580 elicit] dicit S581 ergo] igitur P g582 vegetabilis et sensibilis] sensibilis et vegetabilis S V583 ‘natura] † modis † natura add. in marg. V584 ex eo] exemplo M585 dicitur natura] tr. S V g586 natura] divisio nature add. in rubr. S587 quadrupliciter] quadruplexer a.c. M588 avicennam] Auicenam g589 quia] om. A;quod M S590 dicitur] enim add. A591 dicitur natura] tr. P g592 principium] principio M593 elementatis] vero pars forme add. sed exp. V594 elementis] elementatis et elementatis V595 elementatis] elementis P596 vero] om. A597 vero] sit add. L598 enim] ergo V599 elemen‹ta›torum] elementorum A L M P S V;elementatorum g600 denominatur] determinatur A;denominetur P;denomiinatur a.c. S601 denomiinatur] semper add. M602 natura] ‹elementi› add. g603 supervincentis] supervenientis A P;vincentis M;super intendentis S V604 eo] potentie P;ideo S;ipso V g605 est] om. L606 anima] om. V607 vegetabilis] om. L608 plantis] planctis a.c. L;planta P g609 natura] anima P;om. S610 sicut] est add. V611 anima] p.c. L612 rationalis] irrationabilis A;irrationalis M613 quarto modo] quatuor modis M614 diversis — movendi] om. per hom. P615 sicut] ut A616 motor] tutor M;motus S V617 intelligentia] secundum philosophos, sive sit angelis, sive virtus insita sibi et quicquid sit illud add. A;quod add. sed del. L618 natura] proprie add. P619 natura in] a A620 sic] om. S V g621 sic generaliter] tr. A622 natura] autem add. S623 motus] motustus V624 eius] om. M625 per] om. M626 accidentis] per se sicut in plantis, herbis et ovis et spermate tamen ovum vel sperma non movetur nisi moveatur per formatum extrinsecum non perviam accidentis; quod dixi patet in medico egrotante curante se add. A627 de anima vegetabili] om. A L M P;de anima vegetabili vel potentia in rubr. S;hic agitur de anima vegetabili in rubr. V628 vegetabili] de anima vegetabili add. in marg. V629 autem] hic add. V630 anima] om. L631 vegetabili] vegetali S632 tres potentias] tr. M633 habet comparationem] tr. P g634 alens] habens M635 unde] ipsa add. M636 unde comparatur] vera comparet S637 et] ad add. P g638 id] om. A; sup. lin. V639 quo] quod S640 alitur id] om. per hom. V641 quo — quod] om. per hom. et lac. L642 eam scilicet] om. L643 quo] quod a.c. L P;quod S V644 duplex] dupliciter S645 est] om. M646 duplex est] tr. A647 cibus] cibi P648 et] om. A649 coquitur] quoquitur V650 potest considerari] tr. A651 animati] maturi S652 in eo] secundum A653 est hoc] tr. M P V654 aliquid] aliud S655 modo] in add. A656 potest considerari cibus] cibus potest considerari L657 completus] complexus M P658 in] om. M659 potest] habet V660 mutari in] nutritivum S661 eiusdem] eius M662 modo] om. P V663 dicitur] om. V664 nutritivum] nutriuntivum a.c. P665 modo] om. S V g666 tertio] modo add. A M667 materialiter] naturaliter S668 obiecta] obiectam S;obiectum V669 potentie] potentia V670 est] p.c. in marg. V;et a.c. V671 quod] quia M672 sumptum] somptum S673 sunt tres] potest considerari triplex A674 scilicet nutrire] tr. M P675 augmentare] aumentare S676 esse] om. M677 anime] om. L678 augmentativam] et add. A679 nutritivam augmentativam generativam] nutritivum augmentativum generativum M680 finis] sicut est S681 dignissimum] est add. M682 prime] sup. lin. L;potentie S683 potentie] hoc add. V684 propter] om. V685 generativam] unam L;generativum S686 generativum] nam add. P687 ideo] id S688 anima] om. A689 secundum aristotelem] ab Aristotele A690 sic] om. S691 ut] iter. a.c. A692 generativum ut] generationi sicut V693 scilicet] quasi dicens A694 scilicet speciei sue] om. M S V g;scilicet sue speciei sup. lin. L695 de potentia sensibili] om. A L M P; in rubr. S;secundus liber in rubr. et iter. in marg. a.m. V696 sensibili] sensi S697 hec] que S698 motivam] et add. S;sed add. V699 de — apprehensivis] om. A L M P S V700 et] in add. P g701 intus] intur S702 de — exterioribus] om. A L M P S V703 Apprehensiva] autem add. S704 dicemus] convenientia add. in rubr. S705 ergo] igitur P g;autem b706 de — sensus] om. per hom. V707 vires] potentie S V b708 anime] om. M b; in marg. V709 anime] ut habetur in libro de sensu et sensato add. in marg. V710 suscipientes] suscipientis P711 intus suscipientes] intussuscipientes g712 non] nihil ut S;aliter V;nihil b713 extramittentes] secundum Aristotelem in Topicam add. A714 conveniunt etiam] om. b715 hoc] quoque add. b716 quilibet] quodlibet L717 abstracta] abstracto P718 medio] aere add. sup. lin. A719 secundo in] in marg. P720 organo] id est oculo add. sup. lin. L;et spiritu add. P721 tertio] sup. lin. L722 in] om. S724 sensibili potentia] tr. b723 sensibili] sensibile M725 potentia] om. b726 conveniunt etiam] item b727 in — positum] om. L728 sensum] sensus M729 id est] scilicet L730 supra] super M731 id — organum] om. b732 sentitur] differentia add. in rubr. S;de differentia sensuum add. in rubr. V733 autem] ergo S734 gustus] habent medium intrinsecum quod est pars animalis ut carnem nec aliquod tale, alii vero sensus habent medium extrinsecum differuntque in hoc quod tactus et gustus add. S735 sunt] om. P736 sunt necessarii] tr. b737 ut] est A740 ea — salvant] vel discretivum corruptiorum corporis a salvativiseiusdem, ut calor et frigiditas aque que quidem sensum totum corpus habet A738 corpus] om. P739 que] in marg. V741 discernens] discernes S742 conserva] quatuor media viventia corpus et animam natura sensitiva, vegetativa, spiritus qui est natura celestis et natura elementaris add. infra pag. L;sompnus est quies animalium virtutum cum intensione naturalium. Animales virtutes sunt quinque: sensus et ratio et intellectus, virtutes vero naturales sunt appetitiva, retentiva, digestiva et expulsiva add. infra col. L743 animal] anima L M P V744 nocivo] cibo A746 olfactus autem] omnifactus vero M745 autem] et S V747 sensus — necessarii] ceteri vero non b748 sunt] om. S749 etiam] autem S V750 autem] et add. V751 differunt — hoc] in hoc etiam b752 quod] om. A753 tactus et gustus] gustus et tactus A b754 scilicet] om. S b757 ut — tale] om. b755 carnem] caro est L756 aliquid] aliquod S758 alii] ceteri b759 sensus habent medium] om. b760 scilicet — extrinsecum] om. M761 aerem] aeram S762 preterea] prima S763 aliquas] alias S764 eiusdem] cuiusdam L765 cum] tam M;eam S766 cum tangibilibus] contingentibus V767 sensui] sensum L;sensu S768 intensam] om. L;intercisam S769 vel] om. L770 frigidam] intensam add. L771 ut — frigidam] in marg. super. A;om. M S V772 est] om. M773 melius] minus L774 sensui] sensu S775 etiam id] illud etiam A776 ipse] om. S V777 est magis] magis sit A778 temperate] comprehensionis vel add. S779 complexionis] complexionatus L;complexiones a.c. P780 homine] omine V781 vola] id est superficies palme interior add. A784 summitas indicis] sumitur a medicis M782 summitas] sumitas L783 indicis] indictis S785 medium — indicis] medium autem tactus habet in sui natura formas alias eiusdem generis cum formis tangibilibus. Unde non reddit sensum nisi formam interrescisam, et quanto magis temperatam est medium, tanto magis et melius reddit sensui etiam id quod remissius est. Unde homo melioris est tactus ceteris animalibus, quia magis temperate complexionis est, est etiam in homine vola, magis autem summitas indicis(col.1792, ll.58--66) b786 media] medici S V787 medici] †a est †fi †pal† in †r add. in marg. L788 vero] autem g789 aliorum sensuum] tr. S V790 de visu] om. A L M P;visu in rubr. S;de obiecto visus in rubr. et iter. in marg. a.m. V791 visus] usus S792 est autem visus] visus quidem b793 prior] prius L M S;primum P794 primum] est ceteris sensibus add. b795 tactus] motus V796 sit] ibi add. sed exp. V797 sit prior] tr. P S b g798 incipiemus] incipientius S;incipiamus V799 unde — visu] om. b800 ergo] om. L801 obiectum ergo visus] visus obiectum b802 est] om. P803 color] om. b804 enim est] tr. b805 lux] est add. M806 corpore] quidem add. b807 luminoso] lux add. in marg. in rubr. A;sole add. in marg. A;id est sole add. sup. lin. L808 diaphano] diaphono P S g809 in] om. b810 transparenti] transperenti S811 est] et b812 terso] om. S b;termino V813 in terso] intenso L P814 intenso] plano add. sup. lin. L815 denso] dempso S816 dempso] utpote in gladio add. A817 est] om. b818 vero] ligno lapide add. sup. lin. A L819 super] supra L S b820 supra] alia add. V821 est lux] tr. L822 super] supra L S823 quia — quia] sicut virtus supra gratiam, quia radius est lux directa sicut b824 ad] tempus add. sed exp. V825 instrumentum] est add. S826 quem] quam P827 nervus] cervus M828 opticus] p.c. sup. lin. et lac. L;opacus a.c. L;optimus S;opacus V829 spiritum] sumpero a.c. P830 visibilem] lucibilem S831 continens spiritum visibilem] spiritum visibilem continens b832 recipit] recepit a.c. V833 colorem ab humore] humorem a colore M;humorem P834 oculi] ab humore cristalino oculi colorem A835 colorem — est] id est oculi b836 a] om. S V b837 de auditu] om. A L M P; in rubr. S;de obiecto auditus in marg. in rubr. et iter. in marg. a.m. V838 Obiectum] o add. in marg. P839 autem] om. A b840 sonus] sensus S841 sonus est] tr. b842 qui] quod M P843 fit in aere] in aere fit b844 densum] tensum S845 aerem] ad rem S846 habeat] habet P847 moveri] ‹et› add. g848 densum] om. et lac. S849 sonans] sonantis S850 resistit] restitit a.c. S851 velociori — ei] velociter eique resistens sonat b852 aere] aerem V853 tremorem — continuum] peiorem continuum in aerem M854 aurem] aerem L;autem S855 tamen] om. A;autem P g856 locus] virtus P857 omni] sup. lin. L858 priscianus] Psalmus M;Philosophus S b859 generat] generum S860 semper] super L S; exp. V;super p.c. in marg. V861 circulariter] circularem L;om. V862 simile] om. S863 proicitur lapis] tr. A M864 aqua] aquam S g865 proicitur — aqua] lapis in aquam proicitur b866 est] om. V867 et — sensu] in hoc sensu medium est b868 concavitatem] contra civitatem M869 intra concavitatem] in concavitate b870 auris] aeris P871 instrumentum — auris] om. A872 nervus] cervus M; p.c. in marg. V;terminus a.c. sed exp. V873 Et] hoc add. S V b g874 est proprium] tr. b875 hoc] om. b876 sensu] om. A877 hoc sensu] tr. S V878 sensibile eius] tr. b879 esse] in se add. sed exp. L880 nisi] om. A881 prima] sup. lin. L;propria V882 prima abstractione] tr. b885 scilicet que] tr. b883 scilicet] om. L884 que] quod V886 in] ab L M S b887 scilicet — obiecto] om. P g888 de olfactu] om. A L M P;de olfactu sive odorata in rubr. S;de obiecto olefactis in rubr. V889 olefactis] de obiecto olfactis add. in marg. a.m. V890 Obiectum] autem add. S V891 olfactus] difactus M892 qui] om. S893 olfactus — qui] odoratus b894 odorabili] adorabili M895 medio] vero add. b896 dicitur] om. A897 vel] aut b898 calor] color V899 color] resinuum et add. S900 de] ex b901 inde] ideo A;ratio L902 est] fit S b903 sepe] sepius A904 odorata] oderata P905 sepe odorata] om. M906 putrescit citius] putresit asins S; tr. b907 pomum] quia scilicet humores conservativi rei per odorem attrahuntur add. A908 autem] om. b909 ca runcule] aruncule M;carumcule S910 due ca runcule] tr. L911 duobus] om. b912 quas] quam V913 odorabilis] etc. add. S914 de gustu] om. A L M P; in rubr. S;de obiecto gustus in rubr. V915 obiectum] obiectus A;obiectioni S916 qui] quod M P917 in re] inve. M918 saporifera] saporifora P919 qui — saporifera] om. b920 autem] enim b921 vel odorifera] om. b922 quando] om. A;quandoque P923 salivari] salivale M;om. S;salivali V;salivarum b924 immutatur] et mutatur A925 immutatur ab ea] ab ea incuntatur M926 et] om. S V b g927 est] om. A928 et] om. A L M929 et reddit] redditque b930 spiritui] spiritum M S931 nervo] numero M S;termino P932 inde] hinc b933 est] om. P934 salivaris] salivalis M935 fuerit] fuit V936 fuerit infecta] tr. b937 cholere] om. M;colore S938 gustus] in marg. L939 iudicat gustus] tr. L S V b940 omnem] omnemque M942 esse amarum] tr. b941 esse] om. M943 omnem — amarum] esse amarum omnem cibum V944 ut] sicut b945 egris] equis S946 salsedine] calsedine S;salcedine V947 et aliis] ceterisque b950 est quasi duplex] quasi duplex est A M948 est] om. P949 quasi] om. S V951 et — duplex] sic ergo duplex est b952 scilicet] sup. lin. L;om. M P S V g953 intrinsecum] extrinsecum p.c. sup. lin. V954 et] om. M S V955 extrinsecum] intrinsecum V956 ut] scilicet b957 salivaris] om. b958 de tactu] om. A L M P; in rubr. S;de obiecto tactus in rubr. V959 autem] om. b960 potest numerari] tr. b961 eo] a add. b962 quo] quod P S V963 unus sensus] tr. L964 vel] et P V g965 potest] om. M966 potest numerari] om. b967 que] qui P968 sic] ita S V969 sensus] om. b970 est unus sensus] unus sensus est V971 quatuor] Ap add. sed del. V972 enim] tam M973 et] humidum add. sed del. V974 secundo] vel M975 siccum et humidum] tr. a.c. A976 est] sunt b977 tertio] tertium P S g978 lene] leve S V g979 quarto] quinto L980 grave] om. et lac. S981 harum autem] quarum scilicet b982 proximum genus] tr. b983 sicut] sic S984 est genus] om. b985 colorum] celorum S986 hac] om. S V987 tactus] tractus S988 quatuor] tertius S989 est quatuor sensus] individuus V990 avicenna] Avicem P;Auicena g991 octo] septem M992 nota] om. A L M P S V993 et] ubi V994 nota] notandum L995 diaphanum] diaphonum S996 aliam] autem V997 auditu] audita P998 secundum] om. S V1003 sonum — habens] om. per hom. S V999 potens] est add. L1002 secundum — secundum] ‹secundum terciam dispositionem non nominatam est medium in olfactu›, scilicet ‹secundum› g1000 secundum — in] om. per hom. M1001 olfactu] olfatu A1004 habere] vel movere huius sensus est caro organum nervus add. V1005 auditu — habere] om. per hom. L P1006 quare — sensus] in rubr. V1007 et — sumantur] in marg. S;om. V1008 quare — sumantur] om. A L M P; in rubr. S1009 quare autem] queritur autem quare S1010 quinque sunt] tr. M S V1011 ratio] non S1012 quinque] duobus S1013 unum] sup. lin. S1014 enim] autem S1015 lucidum] Plato dicit quod mediante igne, id est luce, viderimus sicut mediante terra, id est solido, tangimus add. infra col. A1016 ad] e add. sed exp. V1017 eorum] horum M P S V g1018 hec] om. M1019 tum] tamen M S1020 eius est] tr. S1021 terreum] terrenum M;terminum S;terrenum quid V1022 est] om. S1023 tum] tamen M S1024 palpare] probare S1025 quod] per P1026 autem] om. S1027 ad] om. M1028 odor] vapor V1029 immutationem] immutationes P1030 omni] omnium M;eum P1031 fumi] furta S;sive V1032 odoratum] ordoratum L1033 color] calor P1034 tamen] tantum a.c. A;cum V1035 cum] cum ‹dissolutione fumi› add. g1036 odoratum — sepius] om. S1037 de vapore] om. A L M P S V1038 dicimus] quintum add. b1039 elementum] quod est add. b1040 elementum medium] tr. A S1041 subtilitatem] suttilitatem L1042 grossitiem] grossitudinem S V1043 et grossitiem] om. b1044 ipse est subtilior] subtilior est b1045 aqua] acum S1046 et] om. S V1047 grossior] grassior P1048 et grossior] crassior b1049 aere] et add. b1050 enim sit] fit b1051 ex] huiusmodi add. b1052 puta] pura P1053 quia] quod S1054 elevetur] elevatur P1055 elevetur super terram] super terram elevetur b1056 iuxta] iusta S1057 triplex] insi- add. sed exp. M1058 interstitium] instrumentum S V1059 ipse] tamen add. M1060 sequentium] nam ille add. b1061 enim] om. b1062 plus — terram] om. per hom. A1063 est] in marg. V1064 principium est] tr. V1065 cometarum] comentum S1066 et] ac b1067 assub] asub A M P b1068 asub] scilicet quedam longa claritas lucis coruscatio apparens superius quam add. in marg. A1069 aneysec] aveiset M;anaxserh S;anaxsah V;anaxet b1070 anaxet] quedam lata et magna claritas add. in marg. A1071 assub — et] om. L1072 qui apparent] om. b1073 circa] contra S V1074 solem et lunam] lunam et solem apparentium b1075 et] om. V1076 et yridis] om. et lac. L1077 necnon] nec non g1078 non] et add. S V1079 tonitrui] conuati V1080 et tonitrui] om. L1081 coruscationis] que precedunt add. sup. lin. L1082 et coruscationis] om. b1083 fulminis] lapis add. sup. lin. A L1084 et] om. L M P V b g1085 et] om. L M P V g1086 nubili] parva nubes add. sup. lin. A1087 et nubili] om. b1088 grandinis] grandines P1089 grandines] grandes add. sed exp. P1090 quoque] et add. b1091 nivis] nivius S1092 et] om. b1093 pruine] pluvie M P;prime S1097 nimbi quoque] om. L1094 nimbi] nivibus P; om. et lac. S1095 nivibus] pluvie et vento add. sup. lin. A1096 quoque] quorum P1098 seu] sive S V1099 pluvie] et add. A1100 nimbi — pluvie] atque b1101 roris] p.c. sup. lin. L;aeris a.c. L;rous S1102 ista] ita L;illa P1103 et ista] iter. S1104 elementa] elementata b g1105 qui] quod V1106 qui vero] ille vero qui b1107 in] misterii add. sed exp. P1108 terre] om. L1109 est] om. L M P1110 qui] om. S1111 fontes] finites S1112 hieme] p.c. sup. lin. L;yeme a.c. L;hiieme a.c. P;yeme V1113 yeme] et add. S1114 ipse] etiam add. A1115 est] om. L P S g1116 est — motus] principium terremotus est b1117 ex] om. P1118 mineralia] numeralia M;numerabilia S1119 et — mineralia] ex que eo corpora mineralia generantur b1120 sicut] ut V b1121 therme] terinie L V;terre b1122 terre] balnea add. in marg. A;id est balnea add. sup. lin. L1123 sicut] om. S V1124 et sicut] ut b1125 et sicut] similiter et S b;sunt et V1126 vivum] unum S1127 omnium] om. V1128 principium omnium] tr. A1129 septem que sunt] que sunt septem L;que sunt septem scilicet b1130 stagnum] stangnum L S1131 auricalcum] auricolam S1132 cuprum] corpum M;ferrum p.c. V1133 electrum] elementum P S1134 enim] om. S1135 est] om. L1136 simplex] simpliciter S V1137 metallum] meteallum a.c. S1138 electrum — metallum] om. b1139 ista] hec b1140 sunt] o add. sed exp. S1141 elementata] elementa L M P S V1142 secunde] complexionis vel add. b1143 compositionis] complextionis S1144 complextionis] de secundis componentibus add. in marg. A1145 elementata] elementa L S V1146 quedam elementata] tr. b1147 terra] sunt add. b1148 nec] neque A V1149 sed] et M1150 supra terram sed] om. per hom. S V b1151 sunt] om. b1152 quedam] que A1153 infixa] infixo M1154 terre] om. b1155 nascentia] noscentia S1156 plante] planete S1157 arborum et herbarum] herbarum et arborum V1158 et quedam] quedam vero b1159 quia] om. M1162 sunt — animalia] quedam tamen inter plantas et animalia media sunt b1160 media] materie M1161 plantas] plantes a.c. P1163 nisi — que] spongie marine sunt quedam corpora media inter plantas et animalia, quorum b′1164 et] om. L1165 tactu sentiunt] tachi sentruum S1166 et] om. S V b b′1167 vapores sunt] tr. S b b′1168 vel] unde b b′1169 cum] prius S b1170 primo] prius per se oriuntur b′1171 per — plante] plante vero primo b;plante vero b′1172 ex] et P1173 vel mediante pluvia] pluvia mediante b b′1174 enim] autem S V g;itaque b1175 nascentia] noscentia S V1176 mixtura] mixtione b1177 ista] illa L S;ita b1178 compositione] om. L1180 aliquo modo iam] om. S1179 iam] om. M V1181 confracta] p.c. sup. lin. L;confricta a.c. L;constrincta P1182 in — confracta] facta b1183 est] aliquo modo add. S b1184 que] om. A1185 prohibebat] prohibet g1186 elementata] elementa L1187 habere] habent L;sunt scr. sed del. et corr. in marg. V1188 prohibebat — animam] elementata secunde compositionis animam habere prohibet b1189 unde] aut add. sed del. A;ait add. A;et add. M1190 habent animam] tr. b1191 principia] om. V1192 nascentium] nascuntur S1193 et] om. b1194 terre] vero add. b1195 humoribus] scilicet animalibus b1196 et] etiam A1197 animalia] om. S V b1198 et] om. b1199 vel] et L1200 formantur] seminantur P1201 alia] quoque add. b1202 animalia generantur] tr. b1203 animalium] animalis b1204 irrationabilium] irrationalium P g;om. b1205 que] qui S b1206 sunt] om. M1207 quarte et quinte] iter. in marg. V1208 est] om. S1209 confracta est] tr. M1210 nascentibus] scentibus L1211 recipiunt] rescipiunt S1213 nobiliorem animam] tr. S V1212 nobiliorem] meliorem L1214 recipiunt nobiliorem animam] et nobiliorem animam recipiunt b1215 sensibilem] visibilem a.c. L1216 similiter] om. b1217 hominibus] quoque adhuc add. b1218 animalibus] animabus P1219 unde] et ideo b1220 scilicet — animam] om. per hom. S1221 animam] et add. S1222 rationabilem] p.c. sup. lin. A;rationalem a.c. A;irrationabilem a.c. S1223 scilicet rationabilem] om. b1224 temperantiam corporis humani] corporis humani temperantiam b1225 est finis] tr. b1226 omnium] om. A M P g1227 est — creaturarum] finis creaturarum est V1228 et ita] om. b1229 sicut] ergo add. b1230 creatura] creaturarum S b1234 est rationabilis] tr. L1231 est] om. P b g1232 rationabilis] rationalis P S b g1233 rationalis] est, scilicet angelus add. b1235 ita] sic b1236 ultima] scilicet homo add. b1237 principio] scilicet add. S1241 quasi ipse ordo] om. per hom. V1238 quasi] quod L S1239 ipse] lac. add. L1240 ordo] sup. lin. L1242 sit] et add. L1243 creatura — sit] sicque creaturarum ordo b1244 circulari] circularis creationis b1245 intelligatur] intelligitur L1246 intelligitur] que add. P g1247 opificis] opicicis a.c. A1248 bene] recte b1249 ergo] igitur V b1250 posuimus] prima S1251 posuimus quinque] quinque ponimus b1252 quatuor sint] tr. S V1253 de sensibus interioribus] om. A L M P; in rubr. S;hic agitur de sensibus interioribus in rubr. et iter. in marg. V1254 Sequitur] de sensibilibus interioribus sive add. S1255 sensus interiores quinque] quinque sensus interiores S1256 scilicet] om. M1257 sensus] continuus add. sed exp. P1258 ymaginativa] ymaginatam M;ymaginatoribus a.c. S1259 seu] sive S V1260 formativa] formatam M1261 que] om. S1262 item] vel M P S;om. V g1263 estimatio] extimatio A L;existimativa S;estimativa V1264 et] om. S V1265 et memoria] sup. lin. L1266 de sensu communi] om. A L M P V; in rubr. S1267 habet] in marg. L1268 habet tres] tr. L1269 actus] om. L1270 sensus exterioris aliquando] sed exteriores animalium S;sed exteriores animalis V1271 prout] e add. sup. lin. V1272 video] videre P;om. S1273 me] ime a.c. P1274 universaliter] om. S1275 inter] diversa add. S V1276 sensuum] sentium S1277 diversorum sensuum] tr. P g1278 inter] in V1279 et — dulce] om. per hom. S V1280 inter] om. P V g1281 inter aliqua] videtur aliquando S1282 duo] et add. S V g1283 apprehendat] apprehendit V1284 etsi apprehendat] apprehendit etsi S1285 non] tamen add. A1286 tertius] tercus S1287 apprehendere] apprehende P1288 et] non M1289 avicennam] Auicenam P g;amescentiam S;Avescenuum V1290 apprehendit] apprehendere g1291 stillam cadentem] fanilla eamdem rem S;fabulam eaudem rem V1292 tecto] recto P V1293 quasi] quia M1294 in] om. S1295 tec to] recto P V1296 usque] quasi S1297 ipsa] om. L1298 sit] in add. A1299 nec] et P g1300 actus] est add. V;vero sensus communis add. b1301 est] om. V1302 communia] contraria A M P V1303 sunt quinque] quinque sunt, scilicet b1304 motus] sup. lin. L1305 quies] motus add. S1306 et] om. L S V b1307 quorum] horum sensibilium S1308 tria prima] tr. V1309 omnium] om. S b1310 duo] ist. add. sed exp. V1311 communia] contraria V;om. b1312 communia sunt] tr. S1313 visus] virtus S1314 secundum quod] ut b1315 themistius] Themestius M1316 Themestius] Temistius et iter. in marg. V1317 de ymaginatione] om. A L M P V; in rubr. S1318 ymaginatio] p.c. L1319 convertit] communiter S1320 similitudinem] multitudinem L1321 similitudo] est add. sed exp. M;etiam add. M S1322 dicitur] etiam add. A;et add. L;fantasia esse add. P1323 vel] cymera quod cogitatur add. infra col. L;patri add. sed exp. S1324 fantasma] phatriasia S;fantasia V1325 super] supra V1326 recepit] recipit M1327 a] ex S1328 servat] conservat V1329 ‹ — rei] magnitudo () praem. post S1330 unde] unum S1331 communi] om. V1332 quod] quia L1333 ymaginatio] p.c. L1334 quod] om. S1335 formas] formam L M P S V g1336 non] convertioni add. sed exp. P1337 conservat] consuerat g1338 avicenna] Auicena P V g1339 Auicena] ymaginatio est archa formarum, memoria archa cogitationum add. in marg. A1340 de vi ymaginativa] in rubr. S1341 seu — cogitativa] om. S1342 de — cogitativa] om. A L M P V1343 sensus] est add. M1344 interior] om. V1345 est] om. S1346 interior est] tr. L1347 ymaginativa] ymaginatio S1348 ymaginatione] maginatione S1349 aliam] suam S1350 et] om. M1351 componere] ponere P1352 dividere] eas add. P g1353 in] ut V1354 chimeras] chimetas S1355 hyrcocervos] hutecernos a.c. L;ycovervos p.c. sup. lin. L;irterocervos M;om. S;hircus V1356 formativa] formatam M P1357 fiunt] fuerint S1358 sompniis] sompnis A M P S V g1359 sompniis] sompnis A M P g1362 videntur res esse] tr. a.c. A1360 videntur] videntur in sompno S;videtur in sompno V1361 res] tr. P g1363 in — presentes] res esse presentes videntur M1364 formarum] formatum S1365 ad sensum communem] om. S1366 recurrit] recurritur L;recurrunt S1367 sicut] in add. L1368 nuper] de novo S1369 nuper extinctam] ita perextinctam P1370 suppositam] superpositam P g;sub positam S1371 cogitativa] cognitiva L1372 lumine] lucem P1373 disponit] in sibi sub positam add. S1374 vel] et V1375 de estimatione] om. A L M P V; in rubr. S1376 est] om. P1377 est] interior et est add. S1378 estimatio] extimatio L1379 differt] differunt S; p.c. in marg. V;diffinit a.c. sed exp. V1380 et] om. S1381 intentio] et add. M1382 in] et S1383 isto] hoc A;om. M1384 isto loco] tr. P S V g1385 quia] que M1386 que] quia S1387 sensibilia] et add. S1388 et propria] om. S1389 dicitur] dicit S1390 cadit] cedit S1391 aliquo sensu] tr. M1392 et — insensibilibus] om. per hom. S V1393 melior] maior L1394 bonitas] benignitas L1395 amicitia] avaritia p.c. S;avaraitia a.c. S1396 avaraitia] et add. P g1397 inimicitia] om. L1398 adiumentum] adiuvamentum L M V;om. S1399 dedecus] decus S1400 vi] om. M;in S1401 esse] om. S1402 lupum esse] tr. P g1403 inimicum] initium P1404 leonem] et add. S1405 inimicam] inimicum L M P S V g1407 eius — ymaginem] ymaginem suam A1406 vel] et V1408 quia — ymaginem] in marg. A;om. L M P1409 tamen] bene L1410 occidatur] occuratur S1411 et] om. P1412 salvetur] salvatur S1413 ergo] autem P1414 intentiones] pericensiones S1415 apprehendit estimatio] extimationes apprehendit S; tr. V1416 una] uno V1417 in] ad P g1418 de memoria] om. A L M P V; in rubr. S1419 est] de add. S1420 hec] hic S1421 ad] om. S1422 estimationem] exstimationem L;extimationem S1423 ymaginatio] ymago S1424 intentiones] ymagines L1425 estimatione] extimatione L;extimatio S1426 intentiones ab estimatione] ab estimatione intentiones M1427 et] unde V1428 eas] om. S V1429 est] et add. V1430 thesaurus] thaurus P1431 intentionum] intentionis V1432 cuius] cum V1433 etiam unus] et S1434 etiam — est] est actus etiam unus M1435 ea que] aque S1436 advertit] audivit S;advenit V1437 etiam] et L S1438 prius] audivit et add. S1439 memorativa] memoratio S1440 viribus sensibilibus] om. A S1441 de — motivis] in marg. in rubr. A;om. L M P V; in rubr. S1442 ymaginationem] ymaginem S V;ymaginationi g1443 estimationem] extimationem L;estimationi g1444 ymaginationem et estimationem] estimationem et ymaginationem M P1445 leti] letitiam V1446 vel] et S V1447 tristis] tristitiam et V1448 vel tristis] et tristes M1449 appetitus vel fuga] fuga vel appetitus L S V1450 ardui] arditiam V1451 facilis] om. V1452 sequitur] et add. S1453 vel] et V1454 tunc] om. V1455 estimatio] extimatio L1456 ymaginatio vel estimatio] estimatio et ymaginatio M1457 affective] affectione V1458 id est] om. S1459 enim] autem S1460 motivarum] motivorum M V;motuorum S1461 motive] om. M1462 et] om. A M1463 sunt] om. A1464 imperate] imperare S1465 sunt] om. L1466 et] om. M1467 estimatio] extimatio L1468 accepte] accepto P1469 ratione] estimatione vel estimatione sive intentione S1470 scilicet — fugam] om. L1478 nota — appetendum] in marg. A;om. M S V1477 nota — appetendum] om. P g1471 ymaginatio] vel add. sed exp. A;et add. L1472 estimatio] extimatio et L1473 omnis] omnes A1474 quia] ad add. A1475 quia] ad add. A1476 appetendum] appeti L1479 scilicet — appetendum] infra col. L1480 et] ss. add. sed del. V1481 utraque] om. M;itaque S1482 vel] et P S g1483 desiderativa] generativa S V1484 nomine] ratione S V1485 aristoteles dicit] dictum est Aristotelis L1486 quod] om. V1487 irrationabilibus] irascibilibus M1488 est] et S1489 etiam] et S1490 in] et S1491 quod — hominibus] om. per hom. M1492 qui] que P1493 nutum] unicum S1494 ad nutum] om. M1495 virtus] vis S1496 autem] enim L1497 enim] motiva add. S1498 imperata] imperativa L S V1499 imperativa] etiam add. P1500 posita] om. M1501 posita est] tr. L V g;est potestas S1502 musculis] muscalis P;transtulis S;masculis V1503 et] in V1504 contrahens] hac habens M1505 cordas] cordis P;corda S1506 vel] et V1507 ira scibilis] irascibili M;iracibilis S1508 vel] et V1509 quod] om. S1510 virtus] mirtus S1511 duplex est] tr. S V1512 imperans] imperant S1513 autem] que L P1514 iterum] tunc V1515 imperans] impetrans S1516 est] om. S1517 duplex est] dicitur V1518 scilicet] sup. lin. L1519 quarum] quorum V1520 letum] letitiam S V1521 movet] om. L M S1522 triste] tristitiam S;tristi V1523 ad triste] a tristi P g1524 de potentia rationali] in marg. in rubr. A;om. L M P; in rubr. S V;hic agitur praem. in rubr. V1525 vegetabili] vegetali S1526 ergo] enim P g;om. V1527 cognitiva] cogniitiva a.c. S1528 affectiva] effectiva V1529 verius] varius L1530 eadem] est add. A1531 et eadem] eademque M1532 potentia] est add. M V;et add. S1533 primo] om. M1534 veri] boni V1535 boni] vel boni add. S1536 et] om. S V g1537 iudicat] indicat M1538 illud] illum add. sed exp. P1539 esse] om. M1540 et] cum add. S V1541 afficitur] afficit M1542 dicitur] con add. sed exp. P1543 affectiva] esse add. M1544 respectu boni] tr. a.c. V1545 practica] om. et lac. S1546 operativa] imperativaoperativa postquam corr. L;imperativa S1547 quoad] secundum M;quo ad g1548 avicenna] Acucen P;Auicena g1549 modo] diffinitio add. in rubr. et iter. S1550 hoc modo] om. P g1551 movens] mo. add. sed del. V1552 genus est] tr. a.c. A1553 mali] contrarium doloris L1554 doloris] etc. add. in marg. A1555 item — mali] in marg. A; infra pag. L;om. M P S V g1556 dicitur] dicit S1557 dum] autem S1558 essentiam] esse L S V1559 absolute] absolote a.c. P1560 ratio] non S1561 vero] autem M S V1562 alteri] alii S V1563 de — materiali] om. A L M P S V1564 incipientes] inspicientes M1565 anima] om. M1566 altius — rationalis] inter S1567 corpore] corporali V1568 corporali] et add. S V1569 separabilem] comparabilem S1570 rationalitas] rationabilitas S1571 etiam] om. S V1572 quem] quam M1573 passibilem] possibilem A S1574 enim] autem L;est M1575 materialis] vel add. P1576 species in] speciem S1577 cum] non S1578 inter] om. S1579 speciem] species V1580 cum — speciem] om. per hom. M1581 sic] ita A1582 preparat] imperat P1583 materialiter] p.c. in marg. L;naturaliter a.c. L1584 intellectui] intellectu S1585 separabili] separabilia P1586 vel irrationalis] om. S V;‹in triduo› g1587 sumatur] sumitur a.c. A1588 rationale] rationalis V1589 prout] de add. sed exp. V1590 est] om. P S g1591 differentia] iter. V1592 et] om. P S g1593 et] Nota: rationalitas dicitur de compacto, ratio de una, ut de anima. Unde homo, inquantum universale, dicitur rationale, quod universale nec est nigrum, nec album, alias non predicaretur de omni homine. add. in marg. A1594 quia et] om. V1595 si] om. M1596 fuerat] om. A;fuerit L M P;fuit S V g1597 rationalitate] rationabilitate S1598 rationalitas] rationabilitas S1599 de intellectu separabili] in marg. in rubr. A;om. L M P; in rubr. S V;hic agitur praem. in rubr. V1600 separabili] inseparabili L1601 una] om. L M P V1602 cognitione veri] cognitionem S1603 est] eius A;om. S1604 est] sup. lin. L1605 practicus] intellectus add. M1606 altera] alia S1607 pars] om. L1608 intellectus] om. M1609 sunt] super A;sit P1610 cognitivus] cognotivus a.c. S;cognoscitiuus g1611 affectum] affectiuum A M P g1612 de intellectu speculativo] om. A L M P S V1613 cognitivus] cognoscitiuus g1614 autem] intellectus add. S1615 quarum] vel add. A1616 possibilis] passibilis P V1617 antequam] nisi L1618 intelligat] intelligit P1619 intelligit] ut in pueris add. sup. lin. L1620 de intellectu agente] om. A L M P S V1621 autem] om. V1622 possibilem] passibilem a.c. L;passibilem M P V1623 passibilem] qualitatem add. sed exp. P1624 est] om. M1625 resultare] ipsam add. L1626 a] id est M1627 eas] eos P S1628 quodammodo resultare] tr. V1629 possibili] passibili a.c. L;passibili M V1630 extrahere] abstrahere M S V g1631 abstractas] abstractus P1632 in] om. P1633 possibili] passibili a.c. L;passibili V1634 et in hoc] om. L1635 avicenna] Auicena P g1636 posuit] ponuit V1637 puta] putans A;puto P g1638 intel ligentiam] intelligentia S1639 est separatus] tr. M1640 esse potentiam] tr. M1641 in] non a.c. S1642 potestate] potentia M1643 sit] sint S;om. g1644 hoc] sup. lin. V1645 et] in P1646 semper] om. L1647 sunt semper] tr. A M V1648 quod] om. P g1649 qui abstrahit] abstrahens V1650 a] ei S1651 est presens] tr. M1652 est aliquando] tr. M S V1653 album] alium S1654 absens] absentis L1655 hec] hoc P1656 sunt] sint M1657 sunt] sint M1658 est] om. A1659 potentia] et cetera add. S1660 possibili] passibili V1661 de intellectu possibili] in marg. in rubr. A;om. L M P; in rubr. S V;hic agitur praem. in rubr. V1662 possibili] passibili a.c. L;passibili V1663 possibilis] passibilis a.c. L;passibilis V1664 cum] quia S1665 ipse] ipsa A M P;ipsa a.c. L1666 sit] om. S V1667 anime] est S;anima V1668 nihil] nec P1669 cuius] eius M1670 aptitudinem] aptitudines P;altitudinem V1671 quamcumque] quemcumque M;quam utrumque S1672 Hic] intellectus add. S1673 secundum] scilicet M1674 diversos] diversis S1675 proficit] perficit L1676 recipit diversa] diversa incipit et recipit S; tr. V1677 vocabula] notabilia S V1678 dicatur] dicitur S1679 in] sup. lin. P1680 receperit] recipit M S V1681 tunc] autem P1682 iam] om. L1683 agere potest] in marg. S1684 incomplexorum] ipsarum S V1685 etiam] et S1686 unde] ut M1687 est] sit M1688 pars] parsi S1689 est pars] tr. V1690 et] om. M1691 est] eius M1692 iam] om. S1693 potest] haberi add. M1694 habere] om. A M;esse P;‹formare› g1695 complexum habere] videri quod S V1696 omne] om. P1697 est maius] tr. A V1698 tunc] sic L1699 in habitu] et habui S1700 penes] iuxta M1701 in] non A1702 iterum ex ordinatione] ex ordinatione iterum a.c. A1703 istorum] illorum P V g1704 venerit] venitur P1705 conclusionis] a.c. L;complexorum p.c. et iter. in marg. L1706 quantum] quantumcumque M1707 principiis] tunc add. M1708 hec] hoc P;hic S1709 hec de] de hoc V1710 possibili] passibili a.c. L;principali V1711 dicta] om. V1712 ficiant] hic ponit quodam notabile super quedam superius dictam add. in rubr. V;‹Nota› add. g1713 nisi] set S V g1714 quia] quod M1715 eas] om. L1716 possibili] passibili a.c. L;passibili V1717 Hic] enim add. A M P1718 notandum] dum add. sed exp. S1719 in] om. S1720 possibili] passibili L1721 acquirit eas] adquirat eos P S1722 rectam] rectum M1723 operationem] oppositionem S1724 alique] alie L1725 sunt] om. L1726 quedam que intelliguntur] quidam qui intelligit S V1727 de deo] om. S1728 de intellectu practico] om. A L M P; in rubr. S V;hic agitur praem. in rubr. V1729 primo] om. S1730 de sinderesi] om. A L M P S V1731 unam] una M V g1732 figi] fingi P1733 potentia] potentiarum M1734 sive] sit add. V1735 naturalis] naturans S1736 naturaliter] universaliter P1737 movens] bonum et abhorrens malum sive naturaliter add. S1738 hic] hec P g1739 sinderesis] syndeasis M1740 nominatur] mominatur a.c. S1741 errat] erit S1742 de ratione] om. A L M P S V1743 coniuncta est] tr. L S1744 superiora — inferiora] inferiora, sive ad superiora A S1745 una] que add. g1746 id est sensualitati] om. V1747 scilicet] id est M1748 potentie] decre. add. sed exp. S1749 desiderative] descretative S1750 quam] qua P1751 irascibilem] irascibile P1752 concupiscibilem] concupiscibile P1753 que] om. A1754 dicitur] esse add. P1755 sinderesis] synderisis M;sindetesis S1756 istorum] istarum L M1757 semper] dre. add. sed exp. S1758 remurmurat] derr. et lac. S1759 eas] eos M P V g1760 ut — rectitudinem] om. K1761 sequitur — rectitudinem] om. R1762 rectitudinem] Amen add. A;Deo gratias add. in rubr. A;1Iohannes Damascenus, XIII: anima colligata est corpori tota toti et non pars parti et non continetur ab ipso sed continet ipsum sicut ignis ferrum et in ipso existens proprias operationes operatur; circumscriptibilis est quod loco vel tempore vel comprehensione comprehenditur. Dionisius: vidimus divinitatem laudatam ut monadem et ut trinitatem propter subsistentem ter superessentialis fecunditatis expressionem; fecunditas enim rerum summam ipsius fecunditatem indicat. add. infra col. A;Notade intellectu agente quod dicitur quod semper intelligit, ergo cum aliud quandoque intelligat, videtur quod duo simul actu sit intelligere; de hoc scitum quod illud intelligere nihil aliud est nisi quedam lux que semper est in eo ad hoc quod intelligat sicut videmus in oculo videntemquod non posset fieri visio nisi esset lux vel lumen in oculo, ita neque intelligitur intellectum nisi esset lux illa; similiter, sicut videmus quod nisi res que videtur esse‹t› in luce, ut si esset in tenebris, non videretur; similiter est de eo quod intelligitur: nisi illuminetur et abstrahatur non apprehenditur ab intellectu. Notantum etiam quod ipsum appellat Damascenus capitulo XVII capitulo circa finemprimi ‘lucem intellectus’ et Philosophus dicit: ‘est intellectus sicut lux’. Si autem queratur cum semper intelligit, quare non semper percipitur. add. P;Dicendum quia propter motus fantasie que etiam continentie movet; vel forte melius dicendum quia nihil determinate intelligit, hoc vel illud nec figitur super aliquid intelligibilem certum et ideo non percipitur sicut videmus de visu, quia quandoque videt et tamen quia non est fixus supra aliquid determinate non percipitur visio, ut patet in universali cum a particularibus abstrahitur non percipitur; tunc autem percipitur cum actu fertur supra aliud determinatum. Hoc habet locum in Damascenus XVII in 2, in fine. add. infra col. P;Explicit summa de anima add. S

i anima — habentis] Arist. Lat., De an., II, 1, p.67, col.bii ypostasis — usia] cf. Boeth., Tract. theol., pp.24–30iii substantiale — compositione] Liber sex princ., I, 6, p.36, ll.7–8iv forma — contingens] Liber sex princ., I, 1, p.35, ll.3–4v omnis — actus] cf. Arist. Lat., Metaph., VIII, 6, p.185, l.177 – p.186, l.206; Averr., In Metaph., IX, com. 11, p.236fvi vita — corpore] in tituloAlfredus Angl., De motu cordis, p.5, vii magne rane] Averr., In De an., p.136, l.50viii organici] Arist. Lat., De an., II, 1, p.67, col.bix secundum — averrois] Averr., In De an., p.137, ll.21–35x toletanus — habentis] Gundissalinus, De an., 2, p.40, ll.13–14xi elementa — elementata] Gundissalinus, De an., 2, p.40, ll.29–30xii oculus — pictus] Arist. Lat., De an., II, 1, p.73, col.axiii principium — aliud] Arist. Lat., Metaph., IX, 1, p.180, l.23xiv intellectus — intelligibile] cf. Arist. Lat., De an., III, 4, p.214, col.axv potentia — essentiam] Philipp. Cancel., Summa, p.489xvi potentias — intellectivum] Arist. Lat., De an., II, 3, p.87, col.axvii secundum — rationalis] Avic. Lat., De an., I, 5, pp.79–80xviii non — intellectiva] Arist. Lat., De an., I, 5, p.64, col.bxix sed — dividantur] Arist. Lat., De an., I, 5, p.64, col.a–bxx quia — aristotelem] Arist. Lat., De an., II, 3, p.87, col.bxxi per — posterius] Averr., In De an., p.176, l.22xxii actus — actibus] cf. Arist. Lat., De an., II, 3, p.91, col.bxxiii sicut — securis] Averr., In De an., p.147, ll.47–50xxiv et — mentem] locus non inventusxxv tres — rationalem] Avic. Lat., De an., I, 5, pp.79–80xxvi sed — locum] cf. Avencebrol, Fons vitae, III, 48, p.186, ll.12–15xxvii in — fantasmatibus] Arist. Lat., De an., III, 7, p.229, col.bxxviii per — cognoscere] Arist. Lat., De an., I, 2, p.13, col.axxix habitus — anime] Petrus Lomb., Sent., II, d. 27, 2, p.482, ll.2–4xxx in — operandi] cf. Gundissalinus, De div. philos., pp.44–45xxxi idem — natura] cf. Arist. Lat., Metaph., V, 4, p.97, l.144xxxii natura — avicennam] cf. Avic. Lat., Suff., I, 5, f. 16vxxxiii unumquodque — eo] cf. Arist. Lat., De coelo, I, p.11, ll.85–86 et p.14, l.82xxxiv natura — accidentis] Arist. Lat., Phys., II, p.43, ll.5–7xxxv materia — loquendo] Arist. Lat., De an., II, 4, p.102, col.bxxxvi tres — generare] Avic. Lat., De an., I, 5, pp.81–82xxxvii vegetativum — est] cf. Arist. Lat., De an., II, 4, p.102, col.bxxxviii apprehensivam et motivam] Avic. Lat., De an., I, 5, p.82, ll.40–41xxxix apprehensiva — intus] Avic. Lat., De an., I, 5, p.83, ll.56–57xl apprehensiva — sensus] Avic. Lat., De an., I, 5, p.83, l.58xli et spiritu] cf. Costa ben Luca, De diff., 10, p.96; Avic. Lat., De an., V, 8, pp.175–176xlii sensibile — sentitur] Arist. Lat., De an., II, 7, p.131, col.bxliii tactus — melius] cf. Arist. Lat., De an., III, 12, p.252, col.bxliv preterea — est] cf. Arist. Lat., De an., II, 11, p.163, col.bxlv homo — complexionis] cf. Arist. Lat., De an., II, 9, p.145, col.a–bxlvi homine — vola] Adelardus Bath., Quaest. nat., 31, p.36, l.28 et 32–33; Alex. Nequam, De nat. rer., II, 152, p.233xlvii visus — prior] cf. Arist. Lat., De an., III, 3, p.198, col.bxlviii tactus — natura] cf. Arist. Lat., De an., II, 2, p.77, col.bxlix obiectum — color] cf. Arist. Lat., De an., II, 7, p.114, col.b, p.118, col.a–b, p.123, col.al radius — directa] Averr., In De an., p.235, ll.71–74li virtus — opus] et Petrus Lomb., Sent., II, 27, 2; Ioh. de Rupella, Quaestio de gratia, f. 142rb Alex. de Hales, Summa, III, n. 611lii instrumentum — pupilla] Avic. Lat., De an., I, 5, pp.83–84, ll.58–62liii velociori motu] Averr., In De an., II, comm. 79, p.250, ll.29–30liv resistit — ei] Averr., In De an., II, comm. 79, p.250, l.24; Avic. Lat., De an., II, 5, p.163, ll.68–69lv vox — priscianus] Prisc., Inst. gramm., I, 2, 4, p.6, l.20lvi qui — pomum] cf. Avic. Lat., De an., II, 4, pp.148–149, ll.56–63lvii similes — mamillarum] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.84, ll.70–71lviii inde — egris] Arist. Lat., De an., II, 10, p.154, col.blix calidum — leve] Arist. Lat., De an., II, 11, p.159, col.b; Averr., In De an., II, comm. 107, pp.294–295, ll.9 et 40–41; Avic. Lat., De an., I, 5, p.85, ll.82–86lx plumbum — aurum] cf. Isid., Etym., XVI, 17, p.628, ll.9–10lxi spongie — animalia] cf. Arist. Lat., De hist. animal., VII, p.213, l.25lxii sensus — memoria] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, pp.87–90lxiii convertit — sentire] cf. Arist. Lat., De an., III, 2, p.177, col.alxiv discernit — dulce] cf. Arist. Lat., De an., III, 2, p.182, col.alxv tertius — econverso] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, pp.88–89, ll.30–43lxvi secundum quosdam] cf. Averr., In De an., II, comm. 65, p.228, ll.30–32lxvii que — magnitudo] Arist. Lat., De an., II, 6, p.118, col.blxviii secundum — themistius] cf. Averr., In De an., II, 64, p.226, ll.8–13lxix archa — avicenna] Algazel, Metaph., p.170, l.14lxx hyrcocervos] Arist. Lat., De interpr., p.6, l.1lxxi estimatio — intentiones] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.89, ll.48–50lxxii et — similia] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.86; IV, 1, pp.6–7; IV, 1, p.8, ll.2–3lxxiii ovis — inimicum] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.89, l.51lxxiv asinus — salvetur] cf. Isaac Isr., De deff., p.314, ll.15–21lxxv hec — eas] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p. I, 5, p.89, ll.55–60lxxvi thesaurus — intentionum] Avic. Lat., De an., V, 8, p.183, l.89lxxvii leti — fuga] cf. Arist. Lat., De an., III, 7, p.229, col.alxxviii sunt — imperate] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.82–83, ll.42–43lxxix imperantes — nomine] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, pp.82–83, ll.43–52lxxx ymaginatio — hominibus] cf. Arist. Lat., De an., III, 10, p.244, col.alxxxi virtus — ligamenta] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.83, ll.52–55lxxxii que — boni] Philipp. Cancel., Summa, p.141, ll.3–43lxxxiii vis — singulas] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.90, ll.64–65lxxxiv passibilem — corruptibilem] cf. Arist. Lat., De an., III, 5, p.218, col.blxxxv potentia — fantasmatibus] cf. Arist. Lat., De an., III, 7, p.229, col.blxxxvi utrum — irrationalis] cf. Petrus Lomb., Sent., III, d. 22 (“Utrum in illo triduo mortis Christus fuerit homo”)lxxxvii nihil — intelligat] Arist. Lat., De an., III, 4, p.201, col.blxxxviii est — visum] cf. Avic. Lat., De an., V, 5, p.127, ll.36–37lxxxix posuit — anima] cf. Avic. Lat., De an., V, 5, pp.126–127xc sive angelum] Algazel, Metaph., p.175, ll.21–22xci copulatus] et passimAverr., In de an., III, 5, p.390, ll.91–92 xcii tabula] Arist. Lat., De an., III, 430a 1xciii tunc — agere] cf. Arist. Lat., De an., III, 429b 5–7xciv unde — veri] cf. Avic. Lat., De an., I, 5, p.96–97, ll.44–52xcv sinderesis] cf. Philipp. Cancel., Summa, p.146, ll.106–109xcvi dividitur — rationis] cf. Petrus Lomb., Sent., II, d. 24, 5, pp.453–454xcvii prima — mulieri] cf. Petrus Lomb., Sent., II, d. 24, 7–9, pp.455–457


Conspectus siglorum:

A = Alba Iulia, Biblioteca naţională a României, Batthyaneum MS I. 143
K = Kraków, Biblioteka Jagiellońska, 1292
L = London, British Library, Arundel MS 415
M = München, Bayerische Staatsbibliothek, Clm 23382
P = Praha, Národní knihovna České republiky, IV.D.13
R = Praha, Knihovna Národního muzea, XVI A 5
S = Sevilla, Biblioteca Capitular y Colombina, 7-6-2
V = Venezia, Biblioteca Nazionale Marciana, Lat. VI, 164 (=3085)
b = Vincentius Bellovacensis, Speculum naturale, Duaci, 1624
g = R. A. Gauthier, «Le traité...», RSPT 66/1982

Conspectus fontium: